Polska kultura nowoczesna (XIX, XX, XXI wiek): postawy – praktyki – idee 3002-2S1M2026F3
Seminarium jest przeznaczone przede wszystkim dla studentów II stopnia kierunku studiów kulturoznawstwo – wiedza o kulturze, którzy zamierzają pisać pracę magisterską z zakresu szeroko rozumianej historii polskiej kultury nowoczesnej (XIX, XX i XXI wiek), niezależnie od tego, czy ich materiałem badawczym będzie literatura, dokumenty osobiste i praktyki autobiograficzne (list, pamiętnik, autobiografia, dziennik), eseistyka, reportaż, publicystyka, czasopiśmiennictwo, instytucje książki, instytucje muzealnicze, różnego rodzaju praktyki archiwalne, praktyki pamięciowe etc. Pożądane jest zaliczenie zajęć z antropologii słowa oraz z historii kultury (lub historii literatury) polskiej XIX i XX wieku, ale nie jest konieczne. Seminarium będzie jednocześnie skorelowane z problematyką zajęć „Historia kulturowa – zastosowania” oraz z problematyką zajęć w ramach modułu tematycznego „Historia i środowisko”. Ostateczny program seminarium zostanie dostosowany do powstających na nim prac magisterskich i do potrzeb studentów z tym związanych. Osoby zainteresowane mogą również uczestniczyć w seminarium pisząc pracę pod kierunkiem innego prowadzącego.
Seminarium jest poświęcone współczesnym sposobom uprawiania historii kulturowej, zwłaszcza w oparciu o rozpoznania antropologii słowa (wraz z antropologią literatury) oraz antropologii pamięci. Na seminarium będą m.in. rozwijane następujące wątki: sposoby uprawiania historii kulturowej; relacje między historią i antropologią oraz historią kultury i antropologią słowa; medialny i materialny wymiar historii kultury; relacje między pamięcią i historią; współczesne teorie kulturowe, kategorie: doświadczenie, codzienność, praktyka, rzecz/materialność, archiwum, autobiografizm, świadectwo, ślad, pamięć. Nasze zainteresowanie będą stanowiły praktyki pisma i druku jako przedmiot badań historyka kultury, ze szczególnym uwzględnieniem praktyk autobiograficznych (list, autobiografia, dziennik osobisty) oraz ich usytuowania wobec tekstów literackich. Istotny wątek seminarium będzie także stanowił problem kondycji pisarza oraz szerzej – artysty w kulturze nowoczesnej (zwłaszcza kondycji malarzy/malarek). Istotny wątek seminarium będą również stanowiły kwestie związane z materialnością historii oraz z historią środowiskową. Ostateczny program seminarium będzie zależny od problematyki powstających na seminarium prac magisterskich.
Przykładowa problematyka zajęć na seminarium:
1. Historia kulturowa. Historia kultury i antropologia;
2. Komunikacyjna koncepcja historii kultury. Antropologia słowa i historia kultury;
3. Kategorie: tekst;
4. Kategorie: doświadczenie;
5. Kategorie: codzienność;
6. Kategorie: praktyka;
7. Kategorie: rzecz, materialność;
8. Kategorie: pamięć, historia i pamięć; muzeum
9. Kategorie: archiwum, archiwum społeczne;
10. Kategorie: emocje;
11. Teorie: narratywizm;
12. Teorie: teoria Aktora-Sieci;
13. Praktyki: autobiografia; list, pamiętnik, pamiętnik konkursowy;
14. Praktyki: dziennik osobisty;
15. Koncepcje: mikrohistoria;
16. Koncepcje: historia mówiona;
17. Koncepcje: historia ludzko-zwierzęca;
18. Koncepcje: historia środowiskowa, historia krajobrazu;
19. Koncepcje: historia książki, historia lektury;
20. Koncepcje: ludowa historia Polski.
W ramach seminarium obszar naszego zainteresowania będą stanowiły zarówno teksty literackie, jak różnego rodzaju zapisy powszednie, dokumenty osobiste, formy i gatunki piśmienne sytuujące się na pograniczu literatury lub poza nią, takie jak dzienniki osobiste, notatniki, listy, autobiografie, wspomnienia, eseistyka, reportaż. Będą one przez nas traktowane wyjściowo nie jak dzieła literackie (choć mogą się nimi stawać), ale jak specyficzne praktyki piśmienne, praktyki życia codziennego. Będziemy przy tym zwracać baczną uwagę na wzajemne relacje, podobieństwa i różnice, między zapisem powszednim a literaturą, dokumentem a dziełem, świadectwem a książką, bowiem w istotny sposób określają one specyfikę praktyk pisma i druku w polskim wieku XIX, XX i XXI. Z tego punktu widzenia będziemy zwracali uwagę na znaczenie pracy z dokumentami w archiwum, pozwalające zdać sobie sprawę z istotnych różnic pomiędzy odmiennymi nośnikami pisma i druku, które następnie mają wpływ na ich odbiór i interpretację.
Oprócz dyskusji o wybranych opracowaniach i lekturach teoretycznych, na seminarium będziemy także przykładowo interpretować konkretne teksty (m.in. dzienniki, listy, autobiografie, dzieła literackie), omawiać najlepsze prace magisterskie napisane w IKP (mogące służyć za wzór i inspirację), dyskutować konspekty oraz rozdziały powstających w ramach seminarium prac magisterskich. Na zajęcia będą również zapraszani goście, których książki, prace i badania łączą się z podejmowanymi na seminarium zagadnieniami i powstającymi pracami magisterskimi.
Koordynatorzy przedmiotu
Rodzaj przedmiotu
seminaria magisterskie
Tryb prowadzenia
Założenia (opisowo)
Efekty kształcenia
Po ukończeniu seminarium student zna i rozumie:
- swoistość nauk o kulturze, subdyscypliny tych nauk i ich rozległe związki z innymi naukami humanistycznymi i społecznymi także w perspektywie historycznej;
- w stopniu pogłębionym współczesne teorie kultury oraz jej mediów (słowo) i związanych z nimi praktyk kulturowych;
- w stopniu pogłębionym wybrane aspekty kultury polskiej związane z samodzielnie obraną drogą badawczą;
- metodologie nauk o kulturze i powiązane z nimi metody badawcze;
- główne tendencje rozwojowe nauk o kulturze w Polsce i na świecie- zna przykładowe koncepcje uprawiania historii kultury.
Po ukończeniu seminarium student potrafi:
- wykorzystać posiadaną wiedzę, by samodzielnie wyszukiwać, analizować, oceniać, selekcjonować, integrować informacje z różnorodnych źródeł i wykorzystywać je w samodzielnych projektach badawczych oraz właściwie i twórczo prezentować ich wyniki;
- interpretować zgromadzony materiał uwzględniając kontekst historyczny, społeczny i polityczny;
- określać znaczenie medialnego charakteru praktyk i przekazów kulturowych dla ich treści i funkcji;
- wykorzystywać metodologię badawczą oraz narzędzia (także cyfrowe) nauk humanistycznych oraz prezentować i syntetyzować uzyskane tymi metodami dane; dostosować istniejący lub stworzyć nowe narzędzia badawcze dla celów własnych badań;
- wykorzystywać posiadaną wiedzę by formułować i testować hipotezy z zakresu nauk o kulturze;
- napisać rozprawę naukową, samodzielnie formułując problem badawczy, dobierając źródła i literaturę naukową oraz odpowiednią metodologię; poprawnie w mowie i na piśmie formułować wypowiedzi i sądy;
- samodzielnie prowadzić pracę badawczą pod kierunkiem opiekuna naukowego.
Po ukończeniu seminarium student jest gotów do:
- krytycznej oceny posiadanej wiedzy i odbieranych treści;
- przyjęcia postawy szacunku i badawczej ciekawości wobec różnorodnych zjawisk kultury w tym używania zdobytej wiedzy do rozwiązywania zaobserwowanych problemów oraz zasięgania opinii ekspertów;
- dostrzegania wagi refleksji kulturoznawczej dla życia społecznego i dostrzegania konieczność jej rozwoju;
- dążenia do upowszechniania i otwartości zasobów wiedzy;
- wykazywania troski o dziedzictwo kulturowe i świadomości jego znaczenia dla życia społecznego; aktywnego działania na rzecz jego zachowania.
Kryteria oceniania
Na końcową ocenę składają się: przygotowanie do zajęć seminaryjnych i aktywność na zajęciach oraz obecność na zajęciach (dopuszczalne są 2 nieobecności w semestrze). W II semestrze I roku seminarium wymagane jest przedstawienie konspektu pracy magisterskiej (dla osób piszących pracę magisterską pod kierunkiem prowadzącego seminarium). Podczas drugiego roku seminarium wymagane jest (zwłaszcza w II semestrze) przedstawianie do dyskusji kolejnych rozdziałów pracy magisterskiej.
Literatura
Literatura ma charakter wyłącznie przykładowy. Konkretne teksty do lektury zostaną zdecydowane razem z seminarzystami.
Przykładowa literatura
1. Historia kulturowa. Historia kultury i antropologia
Peter Burke, Historia kulturowa. Wprowadzenie, przeł. Justyn Hunia, Kraków 2012.
*
Andrzej Mencwel, Historia i antropologia (Wstępne uwagi teoretyczne), w tegoż, Wyobraźnia antropologiczna. Próby i studia, Warszawa 2006.
Andrzej Mencwel, Krzysztof Pomian: Historia i antropologia (zapis debaty), „Dialog” 2007, nr 4.
Clifford Geertz, Historia i antropologia, w tegoż, Zastane światło. Antropologiczne refleksje na tematy filozoficzne, przeł. Zbigniew Pucek, Kraków 2003.
Ewa Domańska, Mikrohistorie. Spotkania w międzyświatach, Poznań 1999, rozdz. Historia i antropologia.
2. Komunikacyjna koncepcja historii kulturowej. Antropologia słowa i historia kultury
Andrzej Mencwel, Antropologia słowa i historia kultury, w tegoż, Wyobraźnia antropologiczna. Próby i studia, Warszawa 2006.
*
Grzegorz Godlewski, Słowo – pismo – sztuka słowa. Perspektywy antropologiczne, Warszawa 2008.
Grzegorz Godlewski, Luneta i radar. Szkice z antropologicznej teorii kultury, Warszawa 2016.
Marta Rakoczy, Władza liter. Polskie procesy modernizacyjne a awangarda, Kraków 2022.
3. Kategorie: tekst
Ryszard Nycz, W stronę innowacyjnej humanistyki polonistycznej: tekst jako laboratorium. Tradycje, hipotezy, propozycje, w tegoż, Kultura jako czasownik. Sondowanie nowej humanistki, Warszawa 2017.
John Bryant, Płynny tekst. Teoria zmienności tekstów i edytorstwa w dobie książki i ekranu, przeł. Łukasz Cybulski, Warszawa 2020.
*
Ryszard Nycz, Poetyka doświadczenia. Teoria – nowoczesność – literatura, Warszawa 2012.
Michał Paweł Markowski, Polityka wrażliwości. Wprowadzenie do humanistyki, Kraków 2013.
Łukasz Cybulski, Krytyka tekstu na rozdrożach. Anglo-amerykańska teoria edytorstwa naukowego w drugiej połowie XX w., Warszawa 2017.
Paweł Majewski, Tekstualizacja doświadczenia. Studia o piśmiennictwie greckim, Warszawa-Toruń 2015.
Tomasz Rakowski, Etnografia przedtekstowa. Fenomenologiczne korzenie interpretacji antropologicznej, „Teksty Drugie” 2018, nr 1.
Olga Kaczmarek, Inaczej niż pisać. Lévinas i antropologia postmodernistyczna, Warszawa 2016.
4. Kategorie: doświadczenie
Barbara Skarga, Doświadczenie, w tejże, Kwintet metafizyczny, Kraków 2005.
Dorota Wolska, Odzyskać doświadczenie. Sporny temat humanistyki współczesnej, Kraków 2012.
*
Martin Jay, Pieśni doświadczenia. Nowoczesne amerykańskie i europejskie wariacje na uniwersalny temat, przeł. Agnieszka Rejniak-Majewska, Kraków 2008.
Antropologia doświadczenia, red. Victor W. Turner, Edward M. Bruner, przeł. Ewa Klekot, Agnieszka Szurek, Kraków 2011.
Ryszard Nycz, Poetyka doświadczenia. Teoria – nowoczesność – literatura, Warszawa 2012.
5. Kategorie: codzienność, życie codzienne
Jolanta Brach-Czaina, Szczeliny istnienia, Warszawa 1992.
Michel de Certeau, Wynaleźć codzienność. Sztuki działania, przeł. K. Thiel-Jańczuk, Kraków 2008.
*
Grażyna Borkowska, Życie codzienne jako kategoria literacka i badawcza (rekonesans), w tomie: Jak badać obyczaje?, red. M. Szpakowska, Warszawa 2007.
Marek Krajewski, Badając codzienność, w tomie: Życie codzienne (w) Archiwum, red. M. Zawodna-Stephan, Poznań 2019.
6. Kategorie: praktyka, praktyka językowa
Grzegorz Godlewski, Antropologia praktyk językowych: wprowadzenie, w tomie: Antropologia praktyk językowych, red. G. Godlewski, A. Karpowicz, M. Rakoczy, Warszawa 2016.
*
Pierre Bourdieu, Zmysł praktyczny, przeł. M. Falski, Kraków 2008, rozdz. 1.5: Logika praktyki.
Pierre Bourdieu, Szkic teorii praktyki, w: tegoż, Szkic teorii praktyki poprzedzony trzema studiami na temat etnologii Kabylów, przeł. W. Kroker, Kęty 2007.
Laura M. Ahearn, Antropologia lingwistyczna. Wprowadzenie, przeł. W. Usakiewicz, Kraków 2013, rozdz.7. Praktyki piśmienne.
7. Kategorie: rzecz, materialność, semiofor
Bjørnar Olsen, W obronie rzeczy. Archeologia i ontologia przedmiotów, przeł. Bożena Shallcross, Warszawa 2013.
Krzysztof Pomian, Historia. Nauka wobec pamięci, Lublin 2006, rozdz. Historia kultury, historia semioforów.
*
Rzeczy i ludzie. Humanistyka wobec materialności, red. W. Kowalewski, W. Piasek, M. Śliwa, Olsztyn 2008.
Materialność, red. K. Gutfrański, A. Hendriks, I. Moreira, A. Szyłak, L. Veragara, Gdańsk 2012.
Marek Krajewski, Są w życiu rzeczy… Szkice z socjologii przedmiotów, Warszawa 2013.
Krzysztof Pomian, Zbieracze i osobliwości. Paryż-Wenecja XVI-XVIII wiek, przeł. Andrzej Pieńkos, Warszawa 1996, rozdz. I: Kolekcja: między światem widzialnym a niewidzialnym.
Krzysztof Pomian, O wyjątkowości człowieka, Warszawa 2013;
Beata Frydryczak, Świat jako kolekcja. Próba analizy estetycznej natury nowoczesności, Poznań 2002.
8. Kategorie: pamięć, historia i pamięć, muzeum
Pierre Nora, Między pamięcią a historią, wstęp K. Pomian, wybór, wprowadzenie i przekład J. M. Kłoczowski, Gdańsk 2022.
Jan Assman, Pamięć kulturowa. Pismo, zapamiętywanie i polityczna tożsamość w cywilizacjach starożytnych, przeł. A. Kryczyńska-Pham, wstęp i red. naukowa R. Traba, Warszawa 2008, Cz. pierwsza. Podstawy teoretyczne.
Paul Connerton, Jak społeczeństwa pamiętają, przekład i wstęp M. Napiórkowski, Warszawa 2012.
Aleida Assman, Między historią a pamięcią. Antologia, red. naukowa i posłowie M. Saryusz-Wolska, Warszawa 2013.
Astrid Erll, Kultura pamięci. Wprowadzenie, przeł. A. Teperek, red. naukowa i posłowie M. Saryusz-Wolska, Warszawa 2018.
Dorota Folga-Januszewska, Muzeum. Fenomeny i problemy, TAiWPN Universitas, Kraków 2015.
Krzysztof Pomian, Muzeum. Historia światowa, t. 1, 2 i 3, Gdańsk 2023-2024.
*
Maurice Halbwachs, Społeczne ramy pamięci, przekł. i wstęp M. Król, Warszawa 2008 (fragmenty).
Krzysztof Pomian, Historia. Nauka wobec pamięci, Lublin 2006, rozdz. Od historii – części pamięci do pamięci – przedmiotu historii.
Jacques Le Goff, Historia i pamięć, przeł. A. Gronowska, J. Stryjczyk, wstęp P. Rodak, Warszawa 2007.
Aleida Assman, Przestrzenie pamięci. Formy i przemiany pamięci kulturowej, przeł. P. Przybyła, w tomie: Pamięć zbiorowa i kulturowa. Współczesna perspektywa niemiecka, pod red. M. Saryusz-Wolskiej, Kraków 2009.
Pierre Nora, Między pamięcią i historią: „Les lieux de memoire”, przeł. P. Mościcki, w tomie: Tytuł roboczy: archiwum. Nr 2, red. A. Leśniak, M. Ziółkowska, Łódź 2009.
Astrid Erll, Literatura jako medium pamięci zbiorowej, przeł. M. Saryusz-Wolska, w tomie: Pamięć zbiorowa i kulturowa. Współczesna perspektywa niemiecka, pod red. M. Saryusz-Wolskiej, Kraków 2009.
Pierre Ricoeur, Pamięć, historia, zapomnienie, przeł. J. Margański, Kraków 2006, rozdz. Faza dokumentalna: pamięć zarchiwizowana.
Antropologia pamięci. Zagadnienia i wybór tekstów, oprac. Roman Chymkowski, Paweł Dobrosielski, Paweł Majewski, Marcin Napiórkowski, Paweł Rodak, Roch Sulima, wstęp i red. Paweł Majewski, Marcin Napiórkowski, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2018.
Łukasz Bukowiecki, Muzea-preteksty. Niezrealizowane przedsięwzięcia muzealne wobec negatywnego dziedzictwa w Warszawie, Warszawa 2021.
9. Kategorie: archiwum, archiwum społeczne, historia potencjalna
Aleida Assmann, Kanon i archiwum, w: tejże, Między historią a pamięcią. Antologia (s. 74-88).
Arlette Farge, Gesty gromadzenia, w: Archiwum/Archive nr 2 (s. 13-15);
Carolyn Steedman, Przestrzeń pamięci: w archiwum, w: Archiwum/Archive nr 2 (s. 16-23);
Ariella Azoluay, Nie ma czegoś takiego jak archiwum narodowe, w: Archiwum jako projekt/The Archive as Project (s. 202-226).
*
Ariella Azoluay, Historia potencjalna: bez narzędzi pana, bez narzędzi w ogóle, "Teksty Drugie" 2021, nr 5, s. 269-291.
Ernst van Alphen, Archiwa wizualne jako historia preposteryjna, przeł. Ł. Zaremba, w tegoż, Krytyka jako interwencja. Sztuka, pamięć, afekt, red. K. Bojarska, Kraków 2019.
Lucyna Marzec, Papiery po Iłłakowiczównie. Archiwum jako przedmiot badań, Warszawa 2022.
Tematyczny numer "Czasu Kultury" poświęcony archiwom prywatnym.
Podręcznik dla archiwistów społecznych, red. Małgorzata Pankowska-Dowgiałło, Warszawa 2023.
10. Kategorie: emocje
Emocje w kulturze, red. M. Rajtar, J. Straczuk, Warszawa 2012;
Pamięć i afekty, red. Z. Budrewicz, R. Sendyka, R. Nycz, Warszawa 2014.
*
Barbara H. Rosenwein, Riccardo Cristiani, What is the history of emotions?, Cambridge 2018.
Barbara H. Rosenwein, Wspólnoty emocjonalne we wczesnym średniowieczu, przeł. Lidia Grzybowska, Jerzy Szafranowski, Grażyna Urban-Godziek, Warszawa 2017.
Françoise Waquet, Une histoire émotionnelle du savoir XVII-XXI siècle, Paris 2019.
Marcin Zaremba, Wielka Trwoga. Polska 1944-1947. Ludowa reakcja na kryzys, Kraków 2012.
11 Teorie: narratywizm
Narracja jako sposób rozumienia świata, red. J. Trzebiński, Gdańsk 2002.
Galen Strawson, Against Narrativity, “Ratio” (new series), XVII, nr 4, December 2004.
*
Paul John Eakin, Living Autobiographically. How We Create Identity in Narrative, Ithaca and London 2008 (fragmenty).
Mike Bal, Narratologia. Wprowadzenie do teorii narracji, przekład zbiorowy, Kraków 2013.
12. Teorie: teoria Aktora-Sieci
Bruno Latour, Splatając na nowo to, co społeczne. Wprowadzenie do Teorii Aktora-Sieci, przeł. A. Derra, K. Abriszewski, wstęp K. Abriszewski, Kraków 2010.
*
Bruno Latour, Dajcie mi laboratorium a poruszę świat, przeł. Krzysztof Abriszewski i Łukasz Afeltowicz, „Teksty Drugie” 2009, nr 1-2.
Krzysztof Abriszewski, Rzeczy w kontekście Teorii Aktora-Sieci, w: Rzeczy i ludzie. Humanistyka wobec materialności, red. J. Kowalewski, W. Piasek, M. Śliwa, Olsztyn 2008.
Łukasz Afeltowicz, Rzeczy, za pomocą których myślimy. Rola narzędzi i artefaktów w praktyce badawczej, w: Rzeczy i ludzie, dz. cyt.
Łukasz Afeltowicz, Modele, artefakty, kolektywy. Praktyka badawcza w perspektywie współczesnych studiów nad nauką, Toruń 2012, rozdz. Aneks: Laboratorium myśli, czyli kilka uwag na temat technologii pracy umysłowej.
13. Praktyki: autobiografia; list, pamiętnik, pamiętnik konkursowy
Małgorzata Czermińska, Autobiograficzny trójkąt. Świadectwo, wyznanie i wyzwanie, Kraków 2000, część I: Trzy postawy autobiograficzne.
Philippe Lejeune, Pakt autobiograficzny, przeł. A. Labuda, w: tegoż, Wariacje na temat pewnego paktu. O autobiografii, red. Regina Lubas-Bartoszyńska, Kraków 2001.
*
Philippe Lejeune, Pakt autobiograficzny (bis), przeł. St. Jaworski, w: tegoż, Wariacje na temat pewnego paktu. O autobiografii, red. Regina Lubas-Bartoszyńska, Kraków 2001.
Stefania Skwarczyńska, Teoria listu, Warszawa 1937 (nowe wydanie Białystok 2006).
Elżbieta Rybicka, Antropologiczne i komunikacyjne aspekty dyskursu epistolograficznego, w tomie: Narracja i tożsamość, 1: Narracje w kulturze, red. W. Bolecki, R. Nycz, Warszawa 2004.
Georges Gusdorf, Warunki i ograniczenia autobiografii, przeł. J. Barczyński, w tomie: Autobiografia, pod red. M. Czermińskiej, Gdańsk 2009.
Louis A. Renza, Wyobraźnia stawia veto: Teoria autobiografii, przeł. M. Orkan-Łęcki, w tomie: Autobiografia, pod red. M. Czermińskiej, Gdańsk 2009.
Philippe Lejeune, Czy można zdefiniować autobiografię?, przeł. R. Lubas-Bartoszyńska, w: tegoż, Wariacje na temat pewnego paktu. O autobiografii, red. Regina Lubas-Bartoszyńska, Kraków 2001.
Paweł Rodak, Fenomen pisania o własnym życiu, „Kultura i Społeczeństwo” 2022, nr 2.
14. Praktyki: dziennik osobisty
Philippe Lejeune, „Drogi zeszycie...”, „drogi ekranie...” O dziennikach osobistych, przeł. A. Karpowicz, M. i P. Rodakowie, wybór, wstęp i oprac. P. Rodak, Warszawa 2010.
*
Roman Zimand, O literaturze dokumentu osobistego w ogóle a o diarystyce w szczególności, w tegoż, Diarysta Stefan Ż., Wrocław-Warszawa-Kraków 1990.
Michał Głowiński, Powieść a dziennik intymny, w tegoż: Gry powieściowe. Szkice z teorii i historii form narracyjnych, Warszawa 1973.
Paweł Rodak, Między zapisem a literaturą. Dziennik polskiego pisarza w XX wieku (Żeromski, Nałkowska, Dąbrowska, Gombrowicz, Herling-Grudziński), Warszawa 2011.
15. Koncepcje: mikrohistoria
Emmanuel Le Roy Ladurie, Montaillou – wioska heretyków, przeł. Ewa Dorota Żółkiewska, Warszawa 1988.
Natalie Zemon Davis, Powrót Martina Guerre’a, przeł. Przemysław Szulgit. Pozna 2010
Robert Darnton, Wielka masakra kotów i inne epizody francuskiej historii kulturowej, przeł. Dorota Guzowska, Warszawa 2012.
Carlo Ginzburg, Ser i robaki. Wizja świata pewnego młynarza w XVI wieku, przeł. Radosław Kłos. Warszawa: PIW, 1989.
Historia społeczna, historia codzienności, mikrohistoria, przeł. Andrzej Kopacki, Warszawa 1996.
Ewa Domańska, Mikrohistorie: spotkania w międzyświatach, Poznań 1999 (wyd. 2 uzupełnione i poprawione, 2005).
Ewa Domańska, Historia antropologiczna. Mikrohistoria, w: tamże, s. 195-234.
Wybrane prace na temat historii antropologicznej i mikrohistorii w Polsce (bibliografia), zestawiła Ewa Domańska, w: tamże, s. 235-246.
16. Koncepcje: historia mówiona
Paul Thomson, Joanna Bornat, Głos przeszłości. Wprowadzenie do historii mówionej, przeł. Paweł Tomanek, Warszawa 2021, rozdz. VII: Źródła;
Alessandro Portelli, Co stanowi o odmienności historii mówionej, w: tegoż, Odkrywając historię mówioną, red. Marta Kurkowska-Budzan, Wrocław 2022;
Piotr Filipkowski, Historia mówiona jako hermeneutyka losu. Doświadczenie przedtekstowe, "Teksty Drugie" 2018, nr 1.
Marcin Jarząbek, Podręcznik do historii mówionej, , Warszawa 2024.
*
Paul Thomson, Joanna Bornat, Głos przeszłości. Wprowadzenie do historii mówionej, przeł. Paweł Tomanek, Warszawa 2021, rozdz. II: Historycy wobec historii mówionej;
Paul Thomson, Joanna Bornat, Głos przeszłości. Wprowadzenie do historii mówionej, przeł. Paweł Tomanek, Warszawa 2021, rozdz. VI: Osiągnięcia historii mówionej;
specjalne wydanie „Wrocławskiego Rocznika Historii Mówionej” (ebook);
Piotr Filipkowski, Historia mówiona i wojna. Doświadczenie obozu koncentracyjnego w pespektywie narracji biograficznych, Warszawa 2010, część I;
Piotr Filipkowski, Historia mówiona jako historia ratownicza, "Teksty Drugie" 2014, nr 5.;
Opowiedziane. Historia mówiona w praktykach humanistycznych (ebook).
17. Koncepcje: historia książki, historia lektury
Roger Chartier , Czy książki wywołują rewolucje? Szkice z historii książki, lektury i kultury piśmiennej, red. naukowa i posłowie P. Rodak, Warszawa 2019;
*
Robert Darnton, The Case For Books. Past, Present and Future, New York 2009 / Apologie du livre. Demain, aujord’hui, hier, Paris 2011;
Paweł Rodak, Pismo, książka, lektura. Rozmowy : Le Goff, Chartier, Hébrard, Fabre, Lejeune, przedmowa K. Pomian, Warszawa 2009.
18. Koncepcje: historia ludzko-zwierzęca
Éric Baratay, Zwierzęcy punkt widzenia. Inna wersja historii, przeł. P. Tarasewicz, Gdańsk 2014;
Éric Baratay, Zwierzęta w okopach. Zapomniane historie, przeł. B. Brzezicka, Gdańsk 2017.
*
Zwierzęta i ich ludzie. Zmierzch antropocentrycznego paradygmatu, red. A. Barcz, D. Łagodzka, Warszawa 2015;
Dominick LaCapra, Powrót do pytania o to, co ludzkie i zwierzęce, w: Teoria wiedzy o przeszłości na tle współczesnej humanistyki. Antologia, red. E. Domańska, Poznań 2010.
Monika Bakke, Studia nad zwierzętami: od aktywizmu do akademii i z powrotem, „Teksty Drugie” 2011, nr 3.
19. Koncepcje: historia środowiskowa, historia krajobrazu
Małgorzata Praczyk, Historia środowiskowa jako praktyka badawcza, „Historyka. Studia Metodologiczne” 2020, t. 50.
Adam Izdebski, Wprowadzenie do sekcji specjalnej. „Historia środowiskowa Polski i Europy Środkowej”, „Historyka. Studia Metodologiczne” 2016, t. 46.
Linda Nash, The Agency of Nature or the Nature of Agency?, „Environmental History” 2005, 10(1).
*
Tim Ingold, Czasowość krajobrazu, przeł. Roman Chymkowski, Antropologia pamięci. Zagadnienia i wybór tekstów, red. Paweł Majewski, Marcin Napiórkowski, Warszawa 2018.
Richard C. Foltz Czy przyroda jest sprawcza w znaczeniu zy przyroda jest sprawcza w znaczeniu historycznym? Historia świata, istorycznym? Historia świata, historia środowiska oraz to, w jaki sposób istoria środowiska oraz to, w jaki sposób historycy mogą pomóc ocalić Ziemi, przeł. A. Czarnacka, w tomie: Teoria wiedzy o przeszłości na tle współczesnej humanistyki. Antologia, pod red. Ewy Domańskiej, Poznań 2010.
Adam Izdebski, Średniowieczni Rzymianie i przyroda. Interdyscyplinarna historia środowiskowa, Kraków 2019.
Małgorzata Praczyk, Pamięć środowiskowa we wspomnieniach osadników na „Ziemiach Odzyskanych”, Poznań 2018.
Ekobiografia Krakowa, pod red. Adam Izdebski, Rafał Szmytko, Kraków 2022.
Beata Frydryczak, Krajobraz. Od estetyki the picturesque do doświadczenia topograficznego, Poznań 2013.
Krajobraz kulturowy, red. B. Frydryczak, M. Ciesielski, Poznań 2014.
Środowiskowa historia Zagłady, „Teksty Drugie” 2017, nr 2.
20. Koncepcje: ludowa historia Polski
Adam Leszczyński, Ludowa historia Polski. Historia wyzysku i oporu. Mitologia panowania, Warszawa 2020;
Kacper Pobłocki, Chamstwo, Wołowiec 2021;
Alicja Urbanik-Kopeć, Anioł w domu, mrówka w fabryce, Warszawa 2018;
Joanna Kuciel-Frydryszak, Chłopki. Opowieść o naszych babkach, Warszawa 2023;
Michał Rauszer, Siła podporządkowanych, Warszawa 2021;
Michał Rauszer, Ludowy antyklerykalizm. Nieopowiedziana historia, Kraków 2023;
Andrzej Chwalba, Wojciech Harpula, Cham i Pan. A nam, prostym, zewsząd nędza?, Kraków 2022;
Jan Wasiewicz, Pamięć, chłopi, bunt, Warszawa 2023;
Anna Wylegała, Był dwór, nie ma dworu. Reforma rolna w Polsce, Wołowiec 2021;
Aleksandra Leyk, Joanna Wawrzyniak, Cięcia. Mówiona historia transformacji, Warszawa 2020;
Antonina Tosiek, Przepraszam za brzydkie pismo. Pamiętniki kobiet wiejskich, Wołowiec 2025.