Antropologia grawitacji 3002-2KON2026K8
Jak wyglądałaby historia grawitacji, która koncentrowałaby się nie na odkryciach
naukowych, lecz na samym doświadczeniu? Czy podleganie prawu grawitacji posiada
wymiar kulturowy? Etnografia proponuje w takich sytuacjach rozwiązanie najprostsze z
możliwych: skoro nie możemy uchwycić działania jakiejś zasady, poszukajmy miejsc, w
których przestaje ona działać. Relacje astronautów ze stacji orbitalnych ujawniają, jak wiele z
tego, co uznajemy za naturalne – orientacja ciała, rytm ruchu, stosunek do przestrzeni – jest
w istocie kulturowo ukształtowanym przyzwyczajeniem do życia pod ciężarem własnego
ciała. Dlatego antropologia grawitacji za swój punkt wyjścia bierze zachowania osób
żyjących na stacjach kosmicznych.
W proponowanym tu cyklu zajęć badania te, wraz z komentarzami do filmu Andrei Ujićă Out
of the Present (1995) – eseju filmowego zmontowanego z archiwalnych nagrań z radzieckiej
stacji Mir – będą stanowić punkt wyjścia dla dalszych poszukiwań. W historii zachodniej
kultury wizualnej łatwo przecież wskazać przedstawienia obliczone na ten sam efekt
dziwności, który wywołują współczesne relacje ze stacji orbitalnych. Wystarczy przywołać
katedrę w Amiens, której strzelisty kształt zaprzecza ciężarowi kamienia, jakby chciała
znieść prawa grawitacji. Albo sylwetkę świętego Józefa z Kupertynu, unoszącego się w
powietrzu niczym anioł. A w końcu – balony, których widok na tle nieba hipnotyzował
mieszkańców i mieszkanki europejskich miast od końca XVIII wieku przez cały wiek XIX.
Obrazy przezwyciężonej grawitacji nabierają z czasem nowych sensów: niegdysiejsza
cudowność przechodzi w triumfalne obwieszczenia o postępie nauki i technologii. Narracja ta
nie prowadzi jednak do całkowitego zatarcia tajemnicy, jaką spowija siłę ciążenia. W
kulturze wciąż obecne są obrazy takie jak Melancholia Larsa von Triera czy Piknik pod
Wiszącą Skałą. Jeśli obrazy przezwyciężonej grawitacji przez wieki służyły legitymizacji
władzy – boskiej, politycznej, technologicznej – to znaczy, że sama grawitacja nigdy nie była
politycznie neutralna. Na koniec zajęć przyjrzymy się, dlatego strategiom biernego oporu, w
których gest położenia się na ziemi – od strajku leżącego po die-in – nabiera znaczenia gestu
sprzeciwu wobec tej władzy.
Koordynatorzy przedmiotu
Rodzaj przedmiotu
Tryb prowadzenia
Efekty uczenia się
Efekty uczenia się
W efekcie zajęć powinniśmy poznać: główne pojęcia antropologii ciała i doświadczenia w zastosowaniu do środowisk nieważkości; historię kulturowych reprezentacji grawitacji i jej przezwyciężania w zachodniej kulturze wizualnej; wybrane strategie biernego oporu i ich ujęcia teoretyczne.
Umiejętności: krytyczna analiza tekstów z zakresu antropologii, historii nauki i teorii kultury; umiejętność łączenia perspektyw interdyscyplinarnych; umiejętność analizy dzieł filmowych i wizualnych w ramach teoretycznych rozwijanych podczas naszych zajęć.
Kompetencje społeczne: wrażliwość na kulturowe uwarunkowania tego, co wydaje się naturalne i fizyczne; umiejętność formułowania własnych interpretacji na podstawie zróżnicowanych materiałów.
Kryteria oceniania
Metody i kryteria oceniania
Podstawą zaliczenia jest uczęszczanie na zajęcia i aktywność (gwarantują zaliczenie). W przypadku oceny wyższej niż 3 do wyboru: (1) zaliczenie ustne – rozmowa na temat jednego z tekstów lub omówienie wybranego materiału wizualnego w kontekście teorii kursu; (2) zaliczenie pisemne – mini-esej (4–8 stron) na uzgodniony temat.
Informacje organizacyjne
Rodzaj przedmiotu: fakultatywne, ogólnouniwersyteckie. Tryb prowadzenia: w sali. Założenia: brak szczególnych wymagań wstępnych; znajomość języka angielskiego na poziomie umożliwiającym lekturę tekstów akademickich mile widziana.
Literatura
Nieważkość
Parkhurst, Aaron, i David Jeevendrampillai. 2020. „Towards an Anthropology of Gravity: Emotion and Embodiment in Microgravity Environments”. Emotion, Space and Society 35.
Krikalev, Sergei, Andrei Ujica i Sara Ogger. 2003. „Toward the End of Gravity I”. Grey Room 10: 46–57.
Valentine, David. 2017. „Gravity Fixes: Habituating to the Human on Mars and Island Three”. HAU: Journal of Ethnographic Theory 7 (3): 185–209.
Valentine, David, Valerie A. Olson i Debbora Battaglia. 2012. „Extreme: Limits and Horizons in the Once and Future Cosmos”. Anthropological Quarterly 85 (4): 1007–1026.
Battaglia, Debbora. 2012. „Coming in at an Unusual Angle: Exo-Surprise and the Fieldworking Cosmonaut”. Anthropological Quarterly 85 (4): 1089–1106.
Historia nauki
Darling, David. 2006. Gravity’s Arc: The Story of Gravity from Aristotle to Einstein and Beyond. Hoboken: Wiley (fragmenty).
Koyré, Alexandre. 1998. Od zamkniętego świata do nieskończonego wszechświata. Tłum. Olga Kubińska i Wojciech Kubiński. Gdańsk: Słowo/Obraz Terytoria (fragmenty).
Lewitacja i podbój nieba
Worringer, Wilhelm. 1912. Form Problems of the Gothic. New York: G.E. Stechert.
Eire, Carlos M. N. 2023. They Flew: A History of the Impossible. New Haven: Yale University Press.
Weil, Simone. 1991. „Siła ciążenia i łaska”. W: Wybór pism, tłum. Czesław Miłosz. Kraków: Społeczny Instytut Wydawniczy Znak.
Verne, Jules. 2015. Pięć tygodni w balonie: podróż odkrywcza trzech Anglików po Afryce. Tłum. Andrzej Zydorczak.
Holmes, Richard. 2013. Falling Upwards. London: William Collins.
Katz, Eduardo. 2005. „Against Gravitropism”. W: Zero Gravity = Nevesomostʹ: A Cultural User’s Guide, red. Nicola Triscott i Rob La Frenais. London: Arts Catalyst.
Rodzaje przyciągania
Lindsay, Joan. 2018. Piknik pod Wiszącą Skałą. Tłum. Wacław Niepokólczycki. Poznań: Wydawnictwo Replika.
Fisher, Mark. 2023. Dziwaczne i osobliwe. Tłum. Andrzej Karalus, Tymon Adamczewski i Miłosz Wojtyna. Gdańsk: Słowo/Obraz Terytoria.
Justin, Jyothi, i Nirmala Menon. 2023. „Decolonising Ngannelong: A Geocritical Approach to Joan Lindsay’s Picnic at Hanging Rock and Its Visual Adaptations”. Journal of Language, Literature and Culture 70 (1): 11–24. https://doi.org/10.1080/20512856.2023.2221964.
Polityki leżenia
Foster, Susan Leigh. 2003. „Choreographies of Protest”. Theatre Journal 55 (3): 395–412.
Scott, James C. 2018. Weapons of the Weak: Everyday Forms of Peasant Resistance. New Haven: Yale University Press.
Zaleska, Zofia. 2025. Zaniechanie. Kraków: Karakter.
Sharp, Gene. 1973. Power and Struggle: Part One of the Politics of Nonviolent Action. Boston: Porter Sargent Publisher.
Taussig, Michael T. 2020. Mastery of Non-Mastery in the Age of Meltdown. Chicago: University of Chicago Press.
Lektury dodatkowe
Clarke, Arthur C. 2023. Spotkanie z Ramą. Tłum. Zofia Kierszys. Poznań: Dom Wydawniczy Rebis.
Gordillo, Gastón. 2020. „Gravity: On the Primacy of Terrain”. W: Voluminous States: Sovereignty, Materiality, and the Territorial Imagination. Berlin: De Gruyter. https://doi.org/10.1515/9781478012061-012.
Harvey, Samantha. 2025. Orbita. Tłum. Kaja Gucio i Emma Lopes. Warszawa: Wielka Litera.
Wells, Herbert George. 2017. Wojna w przestworzach: powieść z niedalekiej przyszłości. Wydawnictwo CM.
Westfall, Richard S. 2010. Never at Rest: A Biography of Isaac Newton. Cambridge: Cambridge University Press.
Koyré, Alexandre. 1963. A Documentary History of the Problem of Fall from Kepler to Newton. Philadelphia: American Philosophical Society.
Lapelyтė, Lina, reż. 2025. Kosmiczny dom. Warszawa: TR Warszawa. Premiera 11 kwietnia 2025.
„Newton and the Reality of Force”. 2007. Journal of the History of Philosophy 45 (1): 127–47.
Richmond, Scott C. 2016. „The Body, Unbounded”. W: Cinema’s Bodily Illusions: Flying, Floating, and Hallucinating. Minneapolis: University of Minnesota Press. http://www.jstor.org/stable/10.5749/j.ctt1fq9w73.8.
Robinson, Kim Stanley. 2015. Aurora. New York: Orbit.
Poe, Edgar Allan. 2010. „Balonowa bujda”. Tłum. Maciej Płaza. W: Opowieści miłosne, śmiertelne i tajemnicze. Poznań: Vesper.
Shank, John Bennett. 2008. The Newton Wars and the Beginning of the French Enlightenment. Chicago: University of Chicago Press.
Davies, Keith G. 2024. William Blake, the Single Vision, and Newton’s Sleep: A History of Science, Poetry, and Progress. Abingdon: Routledge.
Henry, John. 2011. „Gravity and De gravitatione: The Development of Newton’s Ideas on Action at a Distance”. Studies in History and Philosophy of Science Part A 42 (1): 11–27.