Bogactwo ubogich? Ekonomia moralna i oddolna historia oporu wobec rynku 3002-2KON2026K7
Dyskusja na temat tego, czy transformacje rynkowe były społeczeństwom narzucone przemocą, czy dokonały się w wyniku rozwoju oddolnej przedsiębiorczości, trwa co najmniej od wydania Bogactwa narodów Adama Smitha. Jak mało który problem, sprawa ta była żywo badana przez cały szereg dyscyplin: od historii, antropologii, ekonomię, przez socjologię, po filozofię. Choć przedmiotem tych badań były społeczeństwa odległe historycznie lub geograficznie, to ich stawka często była bardzo współczesna i dotyczyła pytania o to, czy ludzie są zdolni do życia poza rynkiem, a więc poza przymusem wzrostu, konkurencji i akumulacji. Spektrum stanowisk rozciągało się od obrońców tezy o rynku, który musiał być narzucany przemocą, ponieważ społeczeństwo broniło swojego prawa do życia poza nowoczesnymi reżimami dyscypliny, pracy i własności, po zwolenników tezy o rynku organicznie wyłaniającym się ze spontanicznej aktywności samej biedoty, której naturalna skłonność do przedsiębiorczości nie była hamowana irracjonalnym lękiem przed rynkiem, ale przemocą tradycyjnych struktur społecznych, blokujących awans mas.
Celem kursu nie jest rozstrzygnięcie tytułowego pytania, a raczej prześledzenie serii stanowisk. Stąd kurs będzie się składał z czterech bloków: (I) klasyka ekonomii moralnej i nowożytne przejście do gospodarki rynkowej w Europie; (II) antropologia społeczna: rynek i kolonizacja; (III) krytyka pojęcia ekonomii moralnej – empiryczna i teoretyczna; (IV) odpowiedzi na krytykę i współczesne reaktywacje języka ekonomii moralnej (dewzrost, państwo opiekuńcze, słaby opór).
Plan zajęć i lektury
Blok I. Klasyka ekonomii moralnej i przejście do gospodarki rynkowej
1. Co to jest ekonomia moralna?
Obowiązkowe: Tim Rogan, The Moral Economists: R. H. Tawney, Karl Polanyi, E. P. Thompson and the Critique of Capitalism (wstęp).
Uzupełniające: James G. Carrier, „Moral economy: What’s in a name?”, Anthropological Theory (2018); Norbert Götz, „Moral economy: its conceptual history”, Journal of Global Ethics (2015); Didier Fassin, „Moral economies revisited”, Annales (2009). Block, Fred L., i Margaret R. Somers. Karl Polanyi: krytyka wolnorynkowego fundamentalizmu (2020).
2. Angielskie przejście do gospodarki rynkowej (E. P. Thompson)
Obowiązkowe: E. P. Thompson, „The Moral Economy of the English Crowd in the Eighteenth Century”, Past and Present 50 (1971).
Uzupełniające: Rogan, rozdz. 4; Neville Kirk, „E. P. Thompson’s moral economy and legacy”; Thompson, „Time, Work-Discipline, and Industrial Capitalism” (1967); Lorie Charlesworth, Welfare’s Forgotten Past: A Socio-Legal History of the Poor Law (2010); John Bohstedt, The Politics of Provisions (2010).
3. Oświeceniowe przejście do gospodarki rynkowej w Polsce i Litwie (Assorodobraj)
Obowiązkowe: Nina Assorodobraj-Kula, Początki klasy robotniczej. Problem rąk roboczych w przemyśle polskim epoki stanisławowskiej (1946).
Uzupełniające: Michał Pospiszyl, „Muddy Road Politics: Jewish Commoners, Ecology, and the Enlightenment in Eastern Europe”, Journal of Social History; Gabriel Klimont, „Martwym jest członkiem każdego społeczeństwa człowiek, który nie pracuje. Walka z czasem wolnym jako forma akumulacji pierwotnej w okresie modernizacji stanisławowskiej”, Stan Rzeczy; Witold Kula, Szkice o manufakturach (1956).
4. Ekonomia moralna w Polsce Ludowej (Kowalewski)
Obowiązkowe: Zbigniew Marcin Kowalewski, „Robotnicy i biurokraci” (Posłowie), w: M. Siermiński, Pęknięta „Solidarność” (2020).
Uzupełniające: Jerzy Kochanowski, Tylnymi drzwiami (2010); Janine R. Wedel, The Private Poland: An Anthropologist’s Look at Everyday Life (1986); Tomasz Rakowski, Łowcy, zbieracze, praktycy niemocy (2009).
Blok II. Antropologia społeczna: rynek i kolonizacja
5. Ekonomia daru (Mauss)
Obowiązkowe: Marcel Mauss, „Szkic o darze”, w: Socjologia i antropologia.
Uzupełniające: David Graeber, Dług. Pierwsze pięć tysięcy lat (2018); M. Bloch, J. Parry, „Money and the Morality of Exchange” (1989).
6. Pierwotne społeczeństwo dobrobytu (Sahlins)
Obowiązkowe: Marshall Sahlins, „Pierwotne społeczeństwo dobrobytu”, w: Badanie kultury (2005), s. 275–306.
Uzupełniające: D. Graeber, D. Wengrow, Narodziny wszystkiego. Nowa historia ludzkości (2022)
7. Diabeł i fetyszyzm towarowy (Taussig)
Obowiązkowe: Michael Taussig, The Devil and Commodity Fetishism in South America (1980).
Uzupełniające: Karol Marks, Kapitał (1968), rozdz. o fetyszyzmie towarowym; June Nash, We Eat the Mines and the Mines Eat Us (1979).
Blok III. Krytyka pojęcia ekonomii moralnej
8. Dług, zależność i kultura arystokratyczna jako grabież (Fontaine)
Obowiązkowe: Laurence Fontaine, The Moral Economy: Poverty, Credit, and Trust in Early Modern Europe (2014).
Uzupełniające: Craig Muldrew, The Economy of Obligation (1998).
9. Rewolucja pracowitości (Jan de Vries)
Obowiązkowe: Jan de Vries, „The Industrial Revolution and the Industrious Revolution” (1994) + The Industrious Revolution (2008, wybór).
Uzupełniające: Deirdre McCloskey, Burżuazyjna godność (2017); Jan Lucassen, Historia pracy. Nowe dzieje ludzkości (2023); John Bohstedt, The Politics of Provisions (2010).
10. Homo oeconomicus? (Popkin vs. Scott)
Obowiązkowe: James C. Scott, The Moral Economy of the Peasant (1976, fragment); Samuel Popkin, The Rational Peasant (1979, fragment).
Uzupełniające: E. P. Thompson, „The Moral Economy Reviewed”, w: Customs in Common (1991); Scott, Weapons of the Weak (1985).
11. Ekonomia moralna pogromu
Obowiązkowe: William W. Hagen, The Moral Economy of Ethnic Violence: The Pogrom in Lwów, November 1918 (2010)
Uzupełniające: Eugeniusz Ajnenkiel, „Pierwszy bunt robotników łódzkich w roku 1861”, (1931); Joanna Tokarska-Bakir, Kocia muzyka: historia chóralna pogromu krakowskiego. T. 1-2, (2024); Manfred Gailus, „Die Erfindung des „Korn-Juden” (2001).
Blok IV. Ekonomia moralna reaktywowana
12. Ekonomia moralna państwa dobrobytu (Steffen Mau)
Obowiązkowe: Steffen Mau, The Moral Economy of Welfare States: Britain and Germany Compared (2003).
Uzupełniające: Nancy Fraser, „A Triple Movement?” (2013).
13. Degrowth i przydomowe ogródki wszędzie (Kate Brown)
Obowiązkowe: Kate Brown, Tiny Gardens Everywhere: A History of Urban Resilience (2026).
Uzupełniające: Jason Hickel, Mniej znaczy lepiej (2021); James C. Scott, The Art of Not Being Governed (2009).
Koordynatorzy przedmiotu
Rodzaj przedmiotu
Tryb prowadzenia
Efekty uczenia się
W efekcie zajęć powinniśmy poznać: genealogię pojęcia ekonomii moralnej (Tawney, Polanyi, Thompson) oraz jego antropologiczne i współczesne postaci; główne stanowiska w sporze o to, czy przejście do gospodarki rynkowej było skutkiem przemocy czy spontanicznego rozwoju; empiryczną i teoretyczną krytykę pojęcia „ekonomii moralnej” (Popkin, Fontaine, de Vries, Carrier).
Umiejętności: krytyczna analiza tekstów teoretycznych i historycznych z wykorzystaniem narzędzi pojęciowych kursu; umiejętność rekonstrukcji i oceny sporów między autorami; umiejętność stosowania pojęcia ekonomii moralnej do wybranych zjawisk historycznych lub współczesnych.
Kompetencje społeczne: umiejętność śledzenia dwuznaczności pojęć opisujących wspólnotę i solidarność; umiejętność formułowania i uzasadniania własnego stanowiska w sporze o ekonomię rynkową i ekonomie moralne czy nierynkowe.
Kryteria oceniania
Podstawą zaliczenia jest uczęszczanie na zajęcia i aktywność (gwarantują zaliczenie). W przypadku oceny wyższej niż 3 do wyboru: (1) zaliczenie ustne – rozmowa na temat jednego z tekstów (preferowane ujęcie polemiczne: Scott/Popkin, Thompson/Bohstedt, Polanyi/Fontaine); (2) zaliczenie pisemne – mini-esej (4–8 stron) na uzgodniony temat.
Informacje organizacyjne
Rodzaj przedmiotu: fakultatywne, ogólnouniwersyteckie. Tryb prowadzenia: w sali. Założenia: język angielski (ewentualnie niemiecki lub francuski) na poziomie umożliwiającym zrozumienie tekstu akademickiego.
Literatura
Ajnenkiel, Eugeniusz, „Pierwszy bunt robotników łódzkich w roku 1861”, Rocznik Łódzki 2 (1931)
Arnold, T. Clay, „Rethinking Moral Economy”, American Political Science Review 95, nr 1 (2001), s. 85–95.
Assorodobraj-Kula, Nina, Początki klasy robotniczej. Problem rąk roboczych w przemyśle polskim epoki stanisławowskiej, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1966.
Block, Fred L., i Margaret R. Somers. Karl Polanyi: krytyka wolnorynkowego fundamentalizmu. Przeł. J. Bednarek i A. Kowalczyk, Heterodox, Poznań 2020.
Bohstedt, John, The Politics of Provisions: Food Riots, Moral Economy, and Market Transition in England, c. 1550–1850, Ashgate, Farnham 2010.
Brown, Kate, Tiny Gardens Everywhere: A History of Urban Resilience, The Bodley Head, London 2026.
Brzostek, Błażej, Życie codzienne kobiet w PRL, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2025.
Carrier, James G., „Moral economy: What’s in a name?”, Anthropological Theory 18, nr 1 (2018), s. 18–35.
Cerutti, Simona, „Who is below? E. P. Thompson, historien des sociétés modernes : une relecture”, Annales. Histoire, Sciences Sociales 70, nr 4 (2015), s. 931–955.
Charlesworth, Lorie, Welfare’s Forgotten Past: A Socio-Legal History of the Poor Law, Routledge-Cavendish, London 2010.
de Vries, Jan, „The Industrial Revolution and the Industrious Revolution”, The Journal of Economic History 54 (1994).
de Vries, Jan, The Industrious Revolution: Consumer Behavior and the Household Economy, 1650 to the Present, Cambridge University Press, Cambridge 2008.
Edelman, Marc, „Bringing the Moral Economy back in… to the Study of 21st-Century Transnational Peasant Movements”, American Anthropologist 107, nr 3 (2005), s. 331–345.
Fassin, Didier, „Les économies morales revisitées”, Annales. Histoire, Sciences Sociales 64 (2009).
Fontaine, Laurence, The Moral Economy: Poverty, Credit, and Trust in Early Modern Europe, Cambridge University Press, Cambridge 2014.
Fraser, Nancy, „A Triple Movement? Parsing the Politics of Crisis after Polanyi”, New Left Review 81 (2013).
Geremek, Bronisław, Świat „opery żebraczej”. Obraz włóczęgów i nędzarzy w literaturach europejskich XV–XVII wieku, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1989.
Götz, Norbert, „Moral economy: its conceptual history and analytical prospects”, Journal of Global Ethics 11 (2015).
Graeber, David, Dług. Pierwsze pięć tysięcy lat, przeł. B. Kuźniarz, Wydawnictwo Krytyki Politycznej, Warszawa 2018.
Graeber, David, Wengrow, David, Narodziny wszystkiego. Nowa historia ludzkości, przeł. R. Filipowski, Zysk i S-ka, Poznań 2022.
Hagen, William W., „The Moral Economy of Ethnic Violence: The Pogrom in Lwów, November 1918”, Geschichte und Gesellschaft 31, nr 2 (2005): 203–26.
Hickel, Jason, Mniej znaczy lepiej. O tym, jak odejście od wzrostu gospodarczego ocali świat, przeł. J. P. Listwan, Karakter, Kraków 2021.
Hobsbawm, Eric, „Bandyta społeczny”, przeł. M. Pospiszyl, Praktyka Teoretyczna 33 (2019).
Hufton, Olwen H., The Poor of Eighteenth-Century France 1750–1789, Clarendon Press, Oxford 1974.
Kirk, Neville, „E. P. Thompson’s moral economy and legacy”, Economic and Industrial Democracy 46 (2025).
Klimont-Jaroszuk, Gabriel, „Martwym jest członkiem każdego społeczeństwa człowiek, który nie pracuje. Walka z czasem wolnym jako forma akumulacji pierwotnej w okresie modernizacji stanisławowskiej”, Stan Rzeczy 25 (2023).
Kochanowski, Jerzy, Tylnymi drzwiami. „Czarny rynek” w Polsce 1944–1989, wyd. 2, W.A.B., Warszawa 2015 (wyd. 1: Neriton, Warszawa 2010).
Kowalewski, Zbigniew Marcin, „Robotnicy i biurokraci. Jak w bloku radzieckim ukształtowały się i funkcjonowały stosunki wyzysku” (Posłowie), w: Michał Siermiński, Pęknięta „Solidarność”. Inteligencja opozycyjna a robotnicy 1964–1981, Książka i Prasa, Warszawa 2020.
Kula, Witold, Szkice o manufakturach w Polsce XVIII wieku, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1956.
Linebaugh, Peter, The London Hanged: Crime and Civil Society in the Eighteenth Century, Allen Lane, London 1991.
Lucassen, Jan, Historia pracy. Nowe dzieje ludzkości, przeł. T. Markiewka, Znak, Kraków 2023.
Mars, Gerald, Cheats at Work: An Anthropology of Workplace Crime, George Allen & Unwin, London 1982.
Marks, Karol, Kapitał. Krytyka ekonomii politycznej, t. 1, Książka i Wiedza, Warszawa 1968 (rozdz. o fetyszyzmie towarowym).
Mau, Steffen, The Moral Economy of Welfare States: Britain and Germany Compared, Routledge, London 2003.
Mauss, Marcel, „Szkic o darze. Forma i podstawa wymiany w społeczeństwach archaicznych”, w: tegoż, Socjologia i antropologia, przeł. M. Król, K. Pomian, J. Szacki, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1973.
McCloskey, Deirdre N., Burżuazyjna godność. Dlaczego ekonomia nie potrafi wyjaśnić współczesnego świata?, przeł. J. Lewiński, M. Zieliński, Instytut Ludwiga von Misesa, Warszawa 2017.
Muldrew, Craig, The Economy of Obligation: The Culture of Credit and Social Relations in Early Modern England, Palgrave Macmillan, Basingstoke 1998.
Nash, June, We Eat the Mines and the Mines Eat Us: Dependency and Exploitation in Bolivian Tin Mines, Columbia University Press, New York 1979.
Pasieka, Agnieszka, Zielińska, Katarzyna (red.), Opór i dominacja. Antologia tekstów, przeł. M. Petryk i in., Nomos, Kraków 2015.
Petrusewicz, Marta, Latifundium: Moral Economy and Material Life in a European Periphery, przeł. J. C. Green, University of Michigan Press, Ann Arbor 1996.
Petrusewicz, Marta, Społeczeństwo przeciwko państwu: chłopskie rozbójnictwo w południowych Włoszech, przeł. P. Laskowski, Bractwo Trojka, Poznań 2019.
Polanyi, Karl, Wielka transformacja. Polityczne i ekonomiczne źródła naszych czasów, przeł. M. Zawadzka-Strączek, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2010.
Popkin, Samuel L., The Rational Peasant: The Political Economy of Rural Society in Vietnam, University of California Press, Berkeley 1979.
Pospiszyl, Michał, „Muddy Road Politics: Jewish Commoners, Ecology, and the Enlightenment in Eastern Europe”, Journal of Social History nr. 1 (2027).
Rakowski, Tomasz, Łowcy, zbieracze, praktycy niemocy. Etnografia człowieka zdegradowanego, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2009.
Randall, Adrian, Charlesworth, Andrew (red.), Markets, Market Culture and Popular Protest in Eighteenth-Century Britain and Ireland, Liverpool University Press, Liverpool 1996.
Randall, Adrian, Charlesworth, Andrew (red.), Moral Economy and Popular Protest: Crowds, Conflict and Authority, Macmillan, Basingstoke 2000.
Rauszer, Michał, Siła podporządkowanych, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2021.
Rogan, Tim, The Moral Economists: R. H. Tawney, Karl Polanyi, E. P. Thompson and the Critique of Capitalism, Princeton University Press, Princeton 2017.
Rudé, George, The Crowd in History: A Study of Popular Disturbances in France and England, 1730–1848, Wiley, New York 1964.
Sahlins, Marshall, „Pierwotne społeczeństwo dobrobytu”, przeł. P. Niesiołowski, w: M. Kempny, E. Nowicka (red.), Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2005, s. 275–306.
Sayer, Andrew, „Moral Economy as Critique”, New Political Economy 12, nr 2 (2007), s. 261–270.
Scott, James C., Domination and the Arts of Resistance: Hidden Transcripts, Yale University Press, New Haven 1990.
Scott, James C., Seeing Like a State: How Certain Schemes to Improve the Human Condition Have Failed, Yale University Press, New Haven 1998.
Scott, James C., The Art of Not Being Governed: An Anarchist History of Upland Southeast Asia, Yale University Press, New Haven 2009.
Scott, James C., The Moral Economy of the Peasant: Rebellion and Subsistence in Southeast Asia, Yale University Press, New Haven 1976.
Scott, James C., Weapons of the Weak: Everyday Forms of Peasant Resistance, Yale University Press, New Haven 1985.
Taussig, Michael T., The Devil and Commodity Fetishism in South America, University of North Carolina Press, Chapel Hill 1980.
Tokarska-Bakir, Joanna, Kocia muzyka: historia chóralna pogromu krakowskiego. T. 1-2, Wydaw,nictwo Czarna Owca, Warszawa 2024
Thompson, E. P., „The Moral Economy of the English Crowd in the Eighteenth Century”, Past and Present 50 (1971).
Thompson, E. P., „The Moral Economy Reviewed”, w: tegoż, Customs in Common, Merlin Press, London 1991.
Thompson, E. P., „Time, Work-Discipline, and Industrial Capitalism”, Past and Present 38 (1967).
Thompson, E. P., The Making of the English Working Class, Victor Gollancz, London 1963.
Tilly, Charles, Popular Contention in Great Britain, 1758–1834, Harvard University Press, Cambridge MA 1995.
Wedel, Janine R., The Private Poland: An Anthropologist’s Look at Everyday Life, Facts on File, New York 1986.