Czy historia się powtarza? Analogie historyczne jako narzędzia rozumienia współczesności 3002-1KON2026K20
Celem zajęć jest analiza sposobów wykorzystywania analogii historycznych w interpretowaniu współczesnych wydarzeń politycznych, społecznych i kulturowych. Jakie funkcje pełni porównywanie teraźniejszości do przeszłości w dyskursie publicznym? Jaką rolę odgrywają analogie przy podejmowaniu decyzji politycznych? Jak są konstruowane i jaki jest ich obieg medialny oraz forma gatunkowa?
Zachodni dyskurs publiczny – w tym Polski – pełen jest porównań aktualnych wydarzeń do tych z przeszłości, szczególnie w odniesieniu do kryzysów i konfliktów zbrojnych. Wojna w Ukrainie bywa porównywana do II wojny światowej; konflikt na Bliskim Wschodzie – do Holokaustu i kolonializmu; pandemia COVID-19 do średniowiecznych epidemii; zamach terrorystyczny z 11 września do ataku na Pearl Harbour; rywalizacja między USA a Chinami do zimnej wojny. To tylko kilka najbardziej znanych i najogólniejszych przykładów – lecz analogie historyczne weszły również na stałe do języka potocznego, na przykład w takich utartych sformułowaniach jak „druga Jałta”, „drugi Wietnam/Afganistan”, „powrót PRL-u”, „faszyzacja”, „nowe średniowiecze” czy „kolejne Monachium”.
Tego typu konstrukcje retoryczne są w powszechnym użyciu – powtarzane w mediach, wykorzystywane przez polityków, tworzone przez naukowców, ale także reprodukowane oddolnie w mediach społecznościowych. Funkcjonują jednak w sposób paradoksalny – z jednej strony mają stanowić ostrzeżenie przed powieleniem błędów z przeszłości, wezwanie do traktowanie historii na poważnie (jako „nauczycielki życia”), narzędzie do zbudowania lepszej przyszłości. Z drugiej jednak stale słyszy się również, że zniekształcają rzeczywistość, służą manipulowaniu odbiorcami, nie pozwalają uchwycić specyfiki teraźniejszej sytuacji.
Analogie funkcjonują na zasadzie heurystyk poznawczych – zmniejszają poczucie przypadkowości, porządkują wiedzę, rozpisują konkretne wzorce dla wydarzeń, postaci i doświadczeń, pozwalają na nadanie sensu otaczającemu chaosowi. Operując pewnym kodem kulturowym, wytwarzają także wspólnotę interpretacyjną, stanowiąc istotny składnik kolektywnej tożsamości opartej na pamięci zbiorowej. Choć historyczne wydarzenia nigdy się przecież nie powtarzają w sensie dosłownym, to przypisywane im znaczenia i narracje stale powracają.
Czy analogie historyczne, stanowiąc zazwyczaj wezwanie do działania, które miałoby uniemożliwić powtórzenie się tragicznej przeszłości, rzeczywiście mogą stanowić wystarczającą mobilizację do walki z niebezpiecznymi zjawiskami społeczno-politycznymi? Czy naświetlają one adekwatnie dziejące się na naszych oczach wydarzenia oraz stojące za nimi głębsze procesy społeczno-kulturowe? Czy ludzie mogą nadawać sens swoim doświadczeniom wyłącznie poprzez odniesienie ich do przeszłości?
Podczas zajęć studenci zapoznają się z klasycznymi i współczesnymi teoriami analogii historycznych oraz krytycznymi refleksjami nad polityką pamięci i instrumentalizacją historii. Analizowane będą zarówno funkcje poznawcze analogii historycznych, umożliwiających interpretację nowych zjawisk poprzez odniesienie do znanych doświadczeń przeszłości, jak i ich funkcje retoryczne, perswazyjne oraz ideologiczne. Przyjrzymy się zarówno samej konstrukcji i strukturze analogii historycznej jako narzędzia heurystycznego, jak i jej sytuacji komunikacyjnej (nadawca, projektowany odbiorca, kontekst, wykazywane podobieństwa i różnice, itd.) Kurs będzie miał zatem charakter interdyscyplinarny, łączący perspektywę kulturoznawczą z socjologiczną, historyczną i politologiczną.
Istotnym elementem zajęć będzie krytyczna analiza i interpretacja dyskursu publicznego w oparciu o różnorodne źródła, konstruowane zarówno odgórnie (przez szeroko rozumiane osoby publiczne), jak i oddolnie (przez użytkowników mediów społecznościowych). Będziemy badać różne gatunki wypowiedzi (od memów przez rolki do esejów), media (tradycyjne i społecznościowe) i obiegi analogii (od przestrzeni politycznej przez artystów i influencerów po anonimowe komentarze).
W tym sensie kurs będzie teoretyczno-interpretacyjny – będziemy w ramach zajęć zapoznawać się z teoretycznymi ujęciami analogii historycznych jako narzędzi rozumienia współczesności, a następnie aplikować te teorie do interpretacji konkretnego materiału badawczego, aby jednocześnie sprawdzić interpretacyjny potencjał danej teorii oraz przeanalizować i uchwycić specyfikę konkretnego porównania do przeszłości.
Koordynatorzy przedmiotu
Rodzaj przedmiotu
Tryb prowadzenia
Założenia (opisowo)
Efekty kształcenia
Absolwent kursu zna i rozumie swoistość badań nad pamięcią zbiorową (jako części nauk o kulturze) oraz jej związki z innymi naukami humanistycznymi i społecznymi, w tym w szczególności z socjologią, medioznawstwem i politologią. Potrafi zastosować metody analizy dyskursu w interpretacji współczesnych i przeszłych debat publicznych z wykorzystaniem teorii analogii historycznych.
Absolwent kursu potrafi interpretować materiał badawczy z zakresu debat publicznych, uwzględniając ich kontekst historyczny, społeczny i polityczny. Prezentuje ustnie wyniki swoich badań oraz wygłasza referat będący rezultatem samodzielnej analizy materiału badawczego, a także zabiera głos w dyskusji.
Absolwent kursu jest gotów do krytycznej oceny posiadanej wiedzy i odbieranych treści z zakresu analogii historycznych jako narzędzi rozumienia współczesności, dostrzegając wagę kulturoznawczej refleksji nad tą problematyką dla życia społecznego i politycznego.
Kryteria oceniania
Podstawowym warunkiem zaliczenia przedmiotu jest uczestniczenie w zajęciach. Nieobecności należy usprawiedliwiać u prowadzącej/prowadzącego zajęcia. Osoba studiująca ma prawo do dwóch usprawiedliwionych lub nieusprawiedliwionych nieobecności w semestrze. Osoba mająca od trzech do pięciu nieobecności w semestrze musi nadrobić je w sposób określony przez osobę prowadzącą zajęcia. Nieobecności (nawet usprawiedliwione) na więcej niż pięciu zajęciach skutkują niedopuszczeniem do zaliczenia zajęć - jedynie osoby z przyznaną Indywidualną Organizacją Studiów mogą mieć zwiększony limit nieobecności, jednak nie więcej niż do 50%.
Ocena końcowa z kursu zostanie wystawiona na podstawie przygotowania do zajęć (lektura tekstów), aktywności w dyskusji oraz wygłoszenia jednej prezentacji wprowadzającej do zajęć (teoretycznych lub interpretacyjnych).
Literatura
Ostateczny kształt sylabusa – z konkretnymi tekstami przypisanymi do konkretnych zajęć i tematów, a także z materiałami interpretacyjnymi – zostanie uzgodniony wspólnie z uczestnikami na początku kursu i będzie zależeć również od potrzeb i zainteresowań biorących udział w konwersatorium.
Część tekstów do przeczytania na zajęcia będzie w języku angielskim.
Wszystkie teksty będą udostępnione w formie skanów.
Wybrana bibliografia:
- Burdukiewicz Jan Michał, Analogia [w:] Przeszłość społeczna. Próba konceptualizacji, red. S. Tabaczyński, A. Marciniak, D. Cyngot, A. Zalewska, Poznań 2012.
- Cichocki Marek A., Triumf historycznych analogii, czyli „puste miejsce” w polityce polskiej, „Fronda Lux” 2011 nr 61.
- Ghilani Djouaria et al., Looking forward to the past: An interdisciplinary discussion on the use of historical analogies and their effects, „Memory Studies” 2017 nr 10.
- Gumbrecht Hans Ulrich , Instead of Comparing: Six Thoughts About Engaging with a Post-Historical Past, „Public Seminar” 19.10.2020.
- Khong Yuen Foong, Analogies at War. Korea, Munich, Dien Bien Phu, and the Vietnam Decisions of 1965, Princeton 1992.
- Kornprobst Markus, Comparing Apples and Oranges? Leading and Misleading Uses of Historical Analogies, „Millennium: Journal of International Studies” 2007 nr 36.
- Koselleck Reinhardt, Semantyka historyczna, przeł. Wojciech Kunicki, Poznań 2012. (fragmenty)
- Kula Marcin, Krótki raport o użytkowaniu historii, Warszawa 2004. (fragmenty)
- Leutzsch Andreas (red.), Historical Parallels, Commemoration and Icons, Londyn 2019. (fragmenty)
- May Ernest, Richard Neustadt, Thinking in Time, Nowy Jork 1986. (fragmenty)
- Mumford Andrew, Parallels, prescience and the past: Analogical reasoning and contemporary international politics, „International Politics” 2015 nr 52.
- Nietzsche Fryderyk, O pożytkach i szkodliwości historii dla życia, [w:] tegoż, Niewczesne rozważania, przeł. Marian Leon Kalinowski, Kraków 2020.
- Noon David Hoogland, Operation Enduring Analogy: World War II, the War on Terror, and the Uses of Historical Memory, „Rhetoric and Public Affairs” 2004 nr 7.
- Rothberg Michael, Pamięć wielokierunkowa. Pamiętanie Zagłady w epoce dekolonizacji, przeł. Katarzyna Bojarska, Warszawa 2015. (fragmenty)
- Rothberg Michael, The Implicated Subject. Beyond Victims and Perpetrators, Stanford 2019. (fragmenty)
- Shore Marci, O pożytkach i szkodliwości porównań historycznych dla życia, przeł. Iwona Ostrowska, "Czas Kultury" 2021 nr 2.
- Van den Heede Pieter, Sarah A. Polak, Historical Events as ‘Magic Yarn Balls’: Towards Productive Engagements with Historical Analogies, „Journal of Applied History” 2023 nr 5.