Aborcja i teatr. Reprezentacje od międzywojnia do dziś 3002-1KON2026K17
Program zajęć rozpisany zostanie na kolejne studia przypadków w układzie chronologicznym. W toku konwersatorium zajmiemy się takimi zagadnieniami jak: teatr feministyczny, zaangażowana dramaturgia, miejsce dyskursów emancypacyjnych w sztukach performatywnych, reprodukcja jako temat i jako praktyka w medium teatralnym, dyskursywny aspekt teatru. Materiałem, który stanie się punktem wyjścia dla zajęć będą fragmenty spektakli, ikonografia, utwory dramatyczne, publikacje krytyczne oraz teksty analityczne. Zastosujemy perspektywę oglądu i analizy spektaklu jako klastra łączącego powyższe elementy i przyjrzymy się specyfice archiwum, jakie ów klaster wytwarza.
Korpus case studies obejmie zarówno mocne instytucjonalnie i stabilne pod względem historiografii przedstawienia, takie jak międzywojenne Cjankali w reżyserii Leona Schillera (1930), Sprawa Moniki w reżyserii Zofii Modrzewskiej na podstawie dramatu Marii Morozowicz-Szczepkowskiej (1932) czy należący do najnowszej historii spektakl Opowieści babć szeptane córkom przez matki w reżyserii Gianina Cărbunariu (2025), jak również ontologicznie i medialnie słabsze spektakle, między innymi komedię Macierzyństwo Panny Jadzi w reżyserii Heleny Buczyńskiej (1945), O piątej na Champs-Èlyées (słuchowisko z 1974 roku) oraz Chałupniczą robotę (czytanie performatywne z roku 1985). Ostatni blok zajęć poświęcony będzie najnowszym realizacjom sytuującym się w polu artywizmu/performatywnego oporu ściśle sprzęgniętym z przemianami politycznymi w Polsce (m.in. stworzone w 2021 roku Have a Good Cry ze Sceny Roboczej w Poznaniu czy Powiem i zobaczę, co się stanie grupy TERAZ POLIŻ).
Proponowane bloki tematyczne:
1. Miejsce aborcji jako tematu w teatrze
– dyskursywny aspekt teatru
– teatr jako machina reprodukcyjna
2. Cjankali i genealogia reprezentacji aborcji
– androcentryczne pisanie historii teatru
– zaangażowanie społeczne teatru (nurt Zeittheater)
3. Dramaturgia feministyczna w międzywojniu – wątki reprodukcyjne
– Sprawa Moniki jako pierwszy polski dramat feministyczny
– Sprawiedliwość Marceliny Grabowskiej jako kobieca odpowiedź na Zeittheater
4. Reprezentacje aborcji po wojnie
– narracja pronatalistyczna w dramacie (Macierzyństwo Panny Jadzi)
– „Już nie trzeba” – aborcja i socjalizm (Dr Anna Leśna)
5. Aborcja w słuchowiskach okresu PRL
– Krzysztof i pedagogika teatru stosowanego
– O piątej na Champs-Èlyées – poetyka niedopowiedzeń
6. Milczenie po transformacji
– czy istniał teatr feministyczny po 1989?
– resztki i ślady: reprezentacje aborcji w teatrze do 2015 roku
7. Aborcja w teatrze najnowszym
– zaangażowanie sztuk performatywnych w spór polityczny
– kontekst krytyki instytucjonalnej (Have a Good Cry, Powiem i zobaczę, co się stanie)
Koordynatorzy przedmiotu
Rodzaj przedmiotu
Tryb prowadzenia
Efekty kształcenia
Wiedza: osoba studiująca zna i rozumie:
– metody analizy oraz interpretacji dramaturgii i przedstawień poruszających zagadnienie aborcji
– w stopniu zaawansowanym wybrane aspekty dotyczące obecności tematyki reprodukcyjnej w polskim teatrze, dramacie, teatrze radiowym
– rolę teatru jako dyskursu w kulturze
Umiejętności: osoba studiująca potrafi:
– interpretować teatr i dramat uwzględniając kontekst społeczno-polityczny
– zabierać głos w dyskusji z poszanowaniem różnorodności opinii
– wykorzystać posiadaną wiedzę, by samodzielnie analizować przedstawienia i dramaty poruszające tematykę reprodukcyjną
Kompetencje społeczne: absolwent jest gotów do:
– krytycznej oceny posiadanej wiedzy w zakresie reprezentacji aborcji w teatrze i dramacie
– przyjęcia postawy szacunku i badawczej ciekawości wobec różnorodnych form ekspresji performatywnej oraz dramaturgicznej we współczesnej kulturze
– dostrzegania wagi refleksji nad teatrem i dramatem dla życia społecznego
Kryteria oceniania
Podstawowym warunkiem zaliczenia semestru jest uczestniczenie w zajęciach. Osoba studiująca ma prawo do dwóch usprawiedliwionych lub nieusprawiedliwionych nieobecności w semestrze. Osoba mająca od trzech do pięciu nieobecności w semestrze musi nadrobić je w sposób określony przez prowadzącego (notatka z zajęć bądź rozmowa na dyżurze). Nieobecności (nawet usprawiedliwione) na więcej niż pięciu zajęciach (30%) skutkują niedopuszczeniem do zaliczenia zajęć – jedynie osoby z przyznaną Indywidualną Organizacją Studiów w oparciu o opinię BON mogą mieć zwiększony limit nieobecności, jednak nie więcej niż do 50%.
Ocena na zaliczenie zostanie wystawiona na podstawie aktywności na zajęciach oraz przygotowania do zajęć (70%) oraz pracy zaliczeniowej w formie minipodcastu wykonanego w parach/małych grupach (30%). Dopuszczalna jest konsultacja z prowdzącą w celu ustalenia innej formy pracy zaliczeniowej.
Szacunkowy nakład pracy osoby uczestniczącej w zajęciach: udział w zajęciach 30h (1 ECTS), przygotowanie do zajęć 30h (1 ECTS), przygotowanie referatu na zaliczenie 30h (1 ECTS). Łącznie 90h (3 ECTS).
Literatura
Materiały udostępniane będą osobom studiującym na platformie Google Classrom.
Wybrana literatura przedmiotu:
Chałupnik, Agata, Brzuch i władza, „Dialog” nr 10/2003, s. 111-121.
Duniec, Krystyna, „Sprawa Moniki”, czyli własny pokój, [w:] Dwudziestolecie. Przedstawienia, red. K. Duniec, Instytut Teatralny im. Zbigniewa Raszewskiego; Instytut Sztuki PAN, SWPS Uniwersytet Humanistycznospołeczny, Warszawa 2017.
Kuligowska-Korzeniewska, Anna, »Gazy trujące«. Cjankali w Teatrze Miejskim w Łodzi i Teatrze Capitol w Warszawie, [w:] Faktomontaże Leona Schillera. Polityka społeczna R.P., Cjankali, Krzyczcie, Chiny!, red. A. Kuligowska-Korzeniewska, Instytut Teatralny im. Zbigniewa Raszewskiego, Warszawa 2015.
Sajewska, Dorota, Archeologia traumy aborcyjnej, „Didaskalia. Gazeta teatralna”, Nr 139/140 (2017), s. 13-20.
Wejbert-Wąsiewicz, Ewelina, Współczesny teatr polski wobec aborcji, „Kultura Popularna”, 2015, nr 2 (44), s. 82-95.
Wybrana literatura podmiotu – dramaty, scenariusze teatralne, literatura adaptowana, rejestracje przedstawień:
Bronżewska, Krystyna, O piątej na Champs-Èlyées, maszynopis z archiwum Polskiego Radia, 1974.
Gojawiczyńska, Pola, Dziewczęta z Nowolipek, Biblioteka Narodowa, Warszawa 2021 (fragmenty).
Grabowska, Marcelina, Sprawiedliwość. Poważna komedia w czterech aktach [w:] Rodzaju żeńskiego. Antologia dramatów, red. A. Chałupnik, A. Łuksza, Warszawa 2018.
Krzywicka, Irena, Dr Anna Leśna, Czytelnik, Warszawa 1951.
Salaburska, Krystyna, Krzysztof. Sztuka w trzech aktach, Centralna Poradnia Amatorskiego Ruchu Artystycznego, Instytut Teatralny im. Zbigniewa Raszewskiego, Warszawa 1958.
Śliwina, Wanda, Macierzyństwo panny Jadzi, egzemplarz reżyserski (maszynopis), archiwum Teatru im. Juliusza Osterwy w Lublinie, 1945.
Have a Good Cry, Magda Szpecht, Weronika Pelczyńska, Lena Schimscheiner, Scena Robocza w Poznaniu 2021.
Powiem i zobaczę, co się stanie, TERAZ POLIŻ, Gosia Wdowik, Teatr Ochoty w Warszawie, 2021.