Życie pisane na konkurs. Konkursy pamiętnikarskie w Polsce w XX wieku (1918-1939) 3002-1KON2026K14
Celem konwersatorium jest analiza zjawiska polskich konkursów pamiętnikarskich w XX wieku (przede wszystkim w okresie międzywojennym) na podstawie materiałów z tych konkursów. Zjawisko to, zarówno pod względem ilościowym, jak i jakościowym, jest imponujące, nie tylko w polskiej skali, ale także w światowej, a jego znaczenie zdecydowanie wykracza poza jedną dyscyplinę czy obszar badawczy. Konkursy pamiętnikarskie przyczyniły się bowiem w istotnym stopniu z jednej strony do znaczącego pogłębienia naszej wiedzy o procesach społecznych w Polsce w XX wieku oraz zmiany paradygmatu myślenia o nich (przejście od ujęć statystycznych do analiz jakościowych), z drugiej strony miały wpływ na rozwój nauk społecznych, a także humanistyki polskiej i światowej.
W okresie międzywojennym odbyło się w Polsce ponad 20 konkursów pamiętnikarskich, między innymi:
- Konkurs na życiorys pracownika fizycznego (1921), Instytut Socjologiczny w Poznaniu z inicjatywy Floriana Znanieckiego: 149 pamiętników; publikacje: Władysław Berkan, Życiorys własny, przedmowa Florian Znaniecki (1924), Jakub Wojciechowski, Życiorys własny robotnika (I wyd. 1930, II wyd. 1971, III wyd. 1985); wykorzystanie materiałów w pracy Józefa Chałasińskiego Drogi awansu społecznego robotnika (I wyd. 1931, II. wyd. 1979);
- Konkurs na pamiętniki bezrobotnych (1931), Instytut Gospodarstwa Społecznego: 774 pamiętniki; publikacja: Pamiętniki bezrobotnych (I wyd. 1933, II wyd. 1967);
- Ankieta o Kulturze Proletariatu i Samokształceniu (1935), Towarzystwo Uniwersytetu Robotniczego Oddział im. Adama Mickiewicza w Krakowie, Seminarium Socjologiczne TUR; publikacja: Zygmunt Mysłakowski, Feliks Gross, Robotnicy piszą. Pamiętniki robotników. Studium wstępne (1938);
- Konkurs na pamiętniki chłopów (1933), Instytut Gospodarstwa Społecznego: 498 pamiętników; publikacja: Pamiętniki chłopów, t. 1 (1935), t. 2 (1936);
- Konkurs na opis życia, prac, przemyśleń i dążeń młodzieży wiejskiej (1936), Państwowy Instytut Kultury Wsi : 1544 pamiętniki; wykorzystanie materiałów w pracy Józefa Chałasińskiego Młode pokolenie chłopów. Procesy i zagadnienia kształtowania się warstwy chłopskiej w Polsce, t. 1-4 (1938, II wyd. 1984);
- Konkurs na pamiętnik emigranta (1936), Instytut Gospodarstwa Społecznego: 212 pamiętników; publikacje: Pamiętniki emigrantów. Francja (1939); Pamiętniki emigrantów. Ameryka Południowa (1939); Pamiętniki emigrantów. Kanada (1971); Pamiętniki emigrantów. Stany Zjednoczone (1977);
- Konkursy na najlepszą autobiografię żydowskiej młodzieży (1932, 1934, 1939), Żydowski Instytut Naukowy (Jidiszer Wisnszaftlecher Institut; JIWO, YIVO): 627 autobiografii; publikacje: Ostatnie pokolenie. Autobiografie polskiej młodzieży żydowskiej okresu międzywojennego ze zbiorów YIVO Institute for Jewish Research w Nowym Jorku (2003), : Awakening Lives. Autobiographies of Jewish Youth in Poland before the Holocaust (2002).
Dokładne informacje o konkursach pamiętnikarskich znajdują się na stronie: https://konkursypamietnikarskie.ikp.uw.edu.pl/
Konkursy pamiętnikarskie były skierowane do grup społecznych o stosunkowo niskim stopniu alfabetyzacji. Osoby, które spisywały pamiętniki czy zaczynały prowadzić dzienniki jako odpowiedź na ogłoszenia konkursowe były często tzw. „pierwszymi czytelnikami”, „pierwszymi piszącymi”, czyli osobami, które w swojej rodzinie jako pierwsze ukończyły szkołę oraz nabyły umiejętności czytania i pisania. Pomiędzy pamiętnikarzami zdarzały się także osoby niepiśmienne, które dyktowały swoje doświadczenia. Pismo oraz pisanie, książka, a także czytanie były obecne w świadomości wielu „ludowych pamiętnikarzy”. Z tego punktu widzenia ważną część konwersatorium będzie stanowiło wydobycie i opisanie specyficznych cech praktyk piśmiennych pamiętnikarzy, a także ich praktyk lekturowych.
Równie ważna będzie także dokładna analiza treści pamiętników. Przeanalizujemy to, jak bardzo na ich kształt miał wpływ charakter odezw konkursowych, w których wyraźnie sugerowano podejmowanie określonych tematów czy zwrócenie uwagi przez piszących na konkretne zagadnienia. Interesuje nas, czym była praktyka sporządzania pamiętników dla piszących: czy miała ona charakter oskarżenia lub skargi i zażalenia na swój los, czy była rodzajem pracy autoanalitycznej pozwalającej sobie (przynajmniej do pewnego stopnia) zdać świadomość z własnej kondycji społecznej i jej uwarunkowań, czy może miała też charakter samoupodmiotawiający. Z tym wiąże się kwestia emancypacyjnego charakteru praktyk i gatunków piśmiennych oraz inne pytania, na które będziemy poszukiwać odpowiedzi: czy jeśli określone gatunki wypowiedzi mają charakter klasowy (lub są w relacje klasowe wprzęgnięte), to posługiwanie się przez członków klasy ludowej gatunkami elitarnymi, ukształtowanymi w tradycji kultury piśmiennej, ma charakter emancypacyjny?; na ile subwersja stanowi przeciwieństwo wszelkich form opresji i oddolną na nie odpowiedź? Kwestie te są związane z samą naturą pisma i praktyk piśmiennych, w których napięcie między opresyjnym i emancypacyjnym charakterem jest obecne od zawsze. Ważna będzie tu także kwestia dotycząca tego, jak zastane przez piszących praktyki i gatunki pamiętnikarskie były przez nich używane, przekształcane, dopasowywane do własnych potrzeb piśmiennych, w tym sensie istotne będzie dostrzeżenie wpływu tradycji oralnej, praktyk słowa mówionego, prób naśladowania “mówionego” w “pisanym”.
Kolejna bardzo ważna kwestia, która zostanie podjęta to znaczenie konkursów i materiałów pamiętnikarskich z punktu widzenia historii społecznej Polski XX wieku. W ostatnich latach zainteresowanie historią społeczną i historią ludową przeżywa swój renesans. W polskich badaniach coraz większą uwagę poświęca się marginalizowanym w dominujących narracjach grupom społecznym – chłopom, robotnikom, bezrobotnym, tzw. mniejszościom narodowym czy emigrantom zarobkowym. Przedmiotem analiz staje się znaczenie owych grup w procesach modernizacyjnych w Polsce w XX wieku, a także w przemianach tożsamości zbiorowej Polaków. Materiały pamiętnikarskie mogą być w kontekście historii społecznej odczytywane jako składnik dokonującego się okresie międzywojennym, a także powojennym upodmiotowienia chłopów czy robotników. W zjawiskach tych dostrzec można z jednej strony proces demokratyzacji polskiego piśmiennictwa, z drugiej nasycenie go doświadczeniami historycznymi (pierwsza wojna światowa, kryzys gospodarczy przełomu lat 20. i 30.), widziane z tej perspektywy, która nazywana jest historią oddolną (history from below).
Jako kontekst dla zjawisk pamiętnikarskich z tego okresu zostaną też uwzględnione inne inicjatywy i przedsięwzięcia o charakterze społecznym, takie jak wielofunkcyjna działalność Instytutu Gospodarstwa Społecznego, dynamiczny rozwój polskiego ruchu spółdzielczego w II Rzeczypospolitej, rozwój opieki i pedagogiki społecznej. Nie bez znaczenia będzie tu także widziany w długiej perspektywie czasowej kontekst dziejów polskiej inteligencji, bowiem inicjatywy konkursów pamiętnikarskich, skierowanych do chłopów czy bezrobotnych, były przede wszystkim podejmowane przez osoby i instytucje reprezentatywne dla polskiej inteligencji, zasadne więc staje się pytanie, czy i na ile stanowiły one przedłużenie XIX-wiecznych wyobrażeń inteligencji o sobie samej oraz o państwie, społeczeństwie i narodzie.
Koordynatorzy przedmiotu
Rodzaj przedmiotu
Tryb prowadzenia
Efekty kształcenia
Wiedza: student zna i rozumie
w stopniu pogłębionym współczesne teorie kultury oraz jej mediów (słowo) i związanych z nimi praktyk kulturowych (K_W02)
w stopniu pogłębionym wybrane aspekty kultury polskiej związane z samodzielnie obraną drogą badawczą (K_W04)
metodologie nauk o kulturze i powiązane z nimi metody badawcze (K_W05)
Umiejętności: student potrafi
wykorzystać posiadaną wiedzę, by samodzielnie wyszukiwać, analizować, oceniać, selekcjonować, integrować informacje z różnorodnych źródeł i wykorzystywać je w samodzielnych projektach badawczych oraz właściwie i twórczo prezentować ich wyniki (K_U01)
interpretować zgromadzony materiał uwzględniając kontekst historyczny, społeczny i polityczny (K_U02)
określać znaczenie medialnego charakteru praktyk i przekazów kulturowych dla ich treści i funkcji (K_U03)
Kompetencje społeczne: student jest gotów do
krytycznej oceny posiadanej wiedzy i odbieranych treści (K_K01)
przyjęcia postawy szacunku i badawczej ciekawości wobec różnorodnych zjawisk kultury w tym używania zdobytej wiedzy do rozwiązywania zaobserwowanych problemów oraz zasięgania opinii ekspertów (K_K02)
Kryteria oceniania
Na końcową ocenę składają się: przygotowanie do zajęć i aktywność na zajęciach (jako najważniejszy składnik oceny) oraz obecność na zajęciach (dopuszczalne 2 nieobecności; 3-5 nieobecności - konieczność dodatkowego zaliczenia; powyżej 5 nieobecności - brak zaliczenia zajęć). Dla podniesienia oceny końcowej możliwe jest także przygotowanie zagajenia na zajęcia lub napisanie krótkiej, nieobowiązkowej pracy semestralnej po zakończeniu zajęć.
Literatura
Źródła:
Awakening Lives. Autobiographies of Jewish Youth in Poland before the Holocaust, ed. by Jeffrey Shandler, New Haven and London 2002;
Berkan Władysław, Życiorys własny, przedmowa Florian Znaniecki, Materiały Instytutu Socjologicznego w Poznaniu, tom 1, Fiszer i Majewski, Poznań 1924;
Chałasiński Józef, Młode pokolenie chłopów, t. I-IV, Państwowy Instytut Kultury Wsi, Warszawa 1938 [1984];
Ostatnie pokolenie. Autobiografie polskiej młodzieży żydowskiej okresu międzywojennego ze zbiorów YIVO Institute for Jewish Research w Nowym Jorku, komitet redakcyjny: [Lucjan Dobroszycki], Alina Cała, Jan Tomasz Gross, Michael Steinlauf, oprac. i wstęp A. Cała, Wydawnictwo SiC, Warszawa 2003;
Pamiętniki bezrobotnych, wstęp Ludwik Krzywicki, Instytut Gospodarstwa Społecznego, Warszawa 1933;
Pamiętniki bezrobotnych, t.1-2, t. 1. Pamiętniki bezrobotnych, t. 2. Pamiętnikarze po latach. Pamiętniki w świetle prasy, Państwowe Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa 1967;
Pamiętniki chłopów, t. I, przedmowa Ludwik Krzywicki, Instytut Gospodarstwa Społecznego, Warsaw 1935;
Pamiętniki chłopów, t. II, przedmowa Maria Dąbrowska, wstęp Ludwik Krzywicki, Instytut Gospodarstwa Społecznego, Warszawa 1936;
Pamiętniki emigrantów. Francja, wstęp Ludwik Krzywicki, Instytut Gospodarstwa Społecznego, Warszawa 1939;
Pamiętniki emigrantów. Ameryka Południowa, wstęp Ludwik Krzywicki, Instytut Gospodarstwa Społecznego, Warszawa 1939;
Pamiętniki emigrantów. Kanada, Książka i Wiedza, Warszawa 1971;
Pamiętniki emigrantów. Stany Zjednoczone, t. 1-2, Książka i Wiedza, Warszawa 1977;
Robotnicy piszą. Pamiętniki robotników, oprac. Zygmunt Mysłakowski i Feliks Gross, Księgarnia Powszechna, Krakow 1938;
Wojciechowski Jakub. Życiorys własny robotnika, red. Władysław Markiewicz i Józef Chałasiński, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1985 [1930].
Opracowania:
A Bibliography of Polish Memoirs Selected Books from 1924 to 1978. Memoirs Contributed to Competitions, „Sisyphus: Sociological Studies”, t. II: The Polish Memoir Sociology. Origins – Dilemmas – Hopes, 1982, s. 203–213.
Władysław Adamski, Memoir-based Sociology: between Intuition and Quantification, „Sisyphus: Sociological Studies”, t. II: The Polish Memoir Sociology. Origins – Dilemmas – Hopes, 1982, s. 97–116.
James S. Amelang, The Flight of Icarus: Artisan Autobiography in Early Modern Europe, Stanford University Press, Stanford 1998.
Antropologia pisma. Od teorii do praktyki, red. Philippe Artières, Paweł Rodak, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2010.
Antropologia praktyk językowych, red. Grzegorz Godlewski, Agnieszka Karpowicz, Marta Rakoczy, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2016.
Approaches to the History of Written Culture: A World Inscribed, red. Martyn Lyons, Rita Marquilhas, Palgrave Macmillan, Basingstoke 2017.
Philippe Artières, Le Livre des vies coupables. Autobiographies de criminels (1896–1909), Paris 2000.
Badania jakościowe, t. I–II, red. Dariusz Jemielniak, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2012.
Daniel Bertaux, Histoires de vie ou récits de pratiques? Méthodologie de l’approche biographique en sociologie, Rapport Cordes, Paris 1976.
Daniel Bertaux, Les récits de vie. L’enquête et ses méthodes, Armand Colin, Paris 2010.
Biographical Research Methods, red. Robert Lee Miller, Sage Publications, Beverly Hills–Londyn 2005.
Biography and Society. The Life History Approach in the Social Sciences, red. Daniel Bertaux, Sage Publications, Beverly Hills–Londyn 1981.
Pierre Bourdieu, Rozum praktyczny. O teorii działania, tłum. Joanna Stryjczyk, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2009.
Pierre Bourdieu, Szkic teorii praktyki poprzedzony trzema studiami na temat etnologii Kabylów, tłum. Wiesław Kroker, Wydawnictwo Marek Derewiecki, Kęty 2007.
Pierre Bourdieu, Zmysł praktyczny, tłum. Maciej Falski, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2008.
Peter Burke, Historia i teoria społeczna, tłum. Małgorzata Łamacz, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa–Kraków 2000.
Józef Chałasiński, Autobiographies as Data for Sociological Analyses, „Sisyphus: Sociological Studies”, t. II: The Polish Memoir Sociology. Origins – Dilemmas – Hopes, 1982, s. 33–49.
Józef Chałasiński, The Life Records of the Young Generation of Polish Peasants as a Manifestation of Contemporary Culture, w: Biography and Society. The Life History Approach in the Social Sciences, red. Daniel Bertaux, Sage Publications, Beverly Hills–Londyn 1981, s. 119–132.
Józef Chałasiński, Pamiętnikarstwo jako świadectwo przeobrażeń narodu polskiego, w: Pamiętniki Polaków 1918–1978. Antologia pamiętnikarstwa polskiego, t. I, red. Bronisław Gołębiowski, Mieczysław Grad, Franciszek Jakubczak, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1982, s. 9–29.
Józef Chałasiński, Życiorys jako materiał socjologiczny, w: Jakub Wojciechowski, Życiorys własny robotnika, red. Władysław Markiewicz, Józef Chałasiński, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1985 1930, s. 19–22.
Daniel Chandler, The Act of Writing. A Media Theory Approach, University of Wales, Aberystwyth 1995.
Jean-Michel Chapoulie, La tradition sociologique de Chicago 1892–1961, Éditions du Seuil, Paris 2001.
Roger Chartier, Czy książki wywołują rewolucje? Szkice z historii książki, lektury i kultury piśmiennej, red. Paweł Rodak, tłum. Olga Dawidowicz-Chymkowska i in., Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2019.
Roger Chartier, Les pratiques de l’écriture ordinaire dans les sociétés de l’Ancien Régime, Université Lumière Lyon 2, Lyon 1996.
Andrzej Cieński, Z dziejów pamiętników w Polsce, Opole 2002.
Maria Dąbrowska, Dokument i literatura. O „Pamiętnikach chłopów”, w: eadem, Pisma rozproszone, t. II, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1964, s. 139–161.
Michel de Certeau, Wynaleźć codzienność. Sztuki działania, tłum. Katarzyna Thiel-Jańczuk, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2008.
Norman K. Denzin, Yvonna S. Lincoln, Wprowadzenie. Dziedzina i praktyka badań jakościowych, w: Metody badań jakościowych, red. Norman K. Denzin, Yvonna S. Lincoln, wyd. pol. Krzysztof Podemski, t. 1, PWN, Warszawa 2014, s. 19–62.
Zygmunt Dulczewski, Florian Znaniecki as the Originator of the Autobiographical Method in Sociology, „Sisyphus: Sociological Studies”, t. II: The Polish Memoir Sociology. Origins – Dilemmas – Hopes, 1982, s. 75–86.
Écritures ordinaires, red. Daniel Fabre, P.O.L, Paris 1993.
Anna Giza, Życie jako opowieść. Analiza materiałów autobiograficznych w perspektywie socjologii wiedzy, Ossolineum, Wrocław 1991.
Zbigniew Gluza, Archiwa społeczne, „Karta”, nr 36 (2002), s. 140–142.
Zbigniew Gluza, KARTA – sposób na historię, „Karta”, nr 50 (2006), s. 104–142.
Grzegorz Godlewski, Antropologia praktyk kulturowych, w: idem, Luneta i radar. Szkice z antropologicznej teorii kultury, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2016, s. 180–231.
Grzegorz Godlewski, Słowo – pismo – sztuka słowa. Perspektywy antropologiczne, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2008.
Bronisław Gołębiowski, Pamiętnikarstwo i literatura. Szkice z socjologii kultury, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1973.
Jack Goody, The Interface Between the Written and the Oral, Cambridge University Press, Cambridge 1987.
Jack Goody, The Power of the Written Tradition, Smithsonian Institution Press, Londyn–Waszyngton 2000.
Władysław Grabski, Memoirs of Peasants and the Social Milieu of the Polish Rural Areas, „Sisyphus: Sociological Studies”, t. II: The Polish Memoir Sociology. Origins – Dilemmas – Hopes, 1982, s. 17–23.
Jean Hébrard, Comment Jamerey-Duval apprit-il à lire? L’autodidaxie exemplaire, w: Pratiques de la lecture, red. Roger Chartier, Rivages, Marseille 1985, s. 24–60; wyd. przerob.: Payot, Paris–Marseille 1993, s. 29–76.
Jean Hébrard, La lettre représentée. Les pratiques épistolaires populaires dans les récits de vie ouvriers et paysans, w: La correspondance. Les usages de la lettre au XIXe siècle, red. Roger Chartier, Fayard, Paris 1991, s. 279–365.
Jean Hébrard, Les nouveaux lecteurs, w: Histoire de l’édition française, red. Roger Chartier, Henri-Jean Martin, t. 3: Le temps des éditeurs. Du romantisme à la Belle Époque, Promodis, Paris 1985.
Jean Hébrard, Tenir un journal. L’écriture personnelle et ses supports, w: Récits de vie et médias, red. Philippe Lejeune, Centre RITM, Université Paris-X, Nanterre 1999, s. 9–50.
Richard Hoggart, Spojrzenie na kulturę robotniczą w Anglii, przedm. Antonina Kłoskowska, tłum. Aleksandra Ambros, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1976.
Histoire et archives de soi, „Sociétés & Représentation”, nr 13 (2002).
Jerzy Holzer, Oral History in Poland, „BIOS – Zeitschrift für Biographieforschung und Oral History” (1990), s. 41–48.
Anna Iuso, Europa autobiographica, „Genesis”, nr 16 (2001), s. 220–231.
Marie Jahoda, Paul F. Lazarsfeld, Hans Zeisel, Bezrobotni Marienthalu, red. Antoni Sułek, tłum. Robert Marszałek, Oficyna Naukowa, Warszawa 2007.
Franciszek Jakubczak, Konkursy na pamiętniki w Polsce 1921–1966. Zestawienie wstępne, przedm. Józef Chałasiński, Komitet Badań nad Kulturą Współczesną PAN, Warszawa 1966.
Franciszek Jakubczak, Theoretical Basis of the Autobiographical Documents Method, „Sisyphus: Sociological Studies”, t. II: The Polish Memoir Sociology. Origins – Dilemmas – Hopes, 1982, s. 117–132.
Franciszek Jakubczak, Zasoby pamiętników. Zasady i zakres ich użytkowania, „Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny”, t. LI, nr 2 (1989), s. 259–268.
Marta Karkowska, Magdalena Bielińska, Po co nam „stare wywiady”? O ponownym wykorzystaniu danych z badań jakościowych (rewizytach, reanalizach i nie tylko), „Przegląd Socjologii Jakościowej”, t. 15, nr 2 (2019), s. 12–39.
Kaja Kaźmierska, Biografia i pamięć. Na przykładzie pokoleniowego doświadczenia ocalonych z zagłady, Nomos, Kraków 2008 2012.
Kamil Kijek, Dzieci modernizmu. Świadomość, kultura i socjalizacja polityczna młodzieży żydowskiej w II Rzeczypospolitej, Wydawnictwa Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 2017.
Antonina Kłoskowska, Types of Personal Documents, „Sisyphus: Sociological Studies”, t. II: The Polish Memoir Sociology. Origins – Dilemmas – Hopes, 1982, s. 71–74.
Martin Kohli, Biografia: relacja, tekst, metoda, w: Metoda biograficzna w socjologii. Antologia tekstów, red. Kaja Kaźmierska, Nomos, Kraków 2012, s. 125–137.
Krzysztof Kosiński, Pamiętnikarstwo konkursowe jako źródło historyczne, „Polska 1944/45. Studia i Materiały”, t. 6 (2003), s. 133–145.
Małgorzata Kubacka, Jacek Kubera, Pamiętniki jako źródło socjologicznych informacji o emocjach, w: Życie codzienne (w) archiwum, red. Marta Zawodna-Stephan, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 2019, s. 251–276.
Jacek Kubera, Not only The Polish Peasant. Znaniecki’s Poznań School of Sociology as a Sociological and a Research Issue, „Przegląd Socjologiczny”, t. 68, nr 4 (2019), s. 125–148.
Joanna Kuciel-Frydryszak, Chłopki. Opowieść o naszych babkach, Wydawnictwo Marginesy, Warszawa 2023.
Morgane Labbé, La nationalité, une histoire de chiffres. Politique et statistiques en Europe centrale (1848–1919), Presses de Sciences Po, Paris 2019.
Zbigniew Landau, Jerzy J. Wiatr, Pamiętniki bezrobotnych z perspektywy współczesności, w: Pamiętniki bezrobotnych, t. II: Pamiętnikarze po latach. Pamiętniki w świetle prasy, Państwowe Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa 1967, s. 15–45.
Katherine Lebow, Autobiography as Complaint: Polish Social Memoir Between the World Wars, „Laboratorium. Russian Review of Social Research”, t. 6, nr 3 (2014), s. 13–26.
Katherine Lebow, Conscience of the Skin: Interwar Polish Autobiography and Social Rights, „Humanity: An International Journal of Human Rights, Humanitarianism, and Development”, t. 3 (2012), s. 297–319.
Katherine Lebow, La voix et le regard. Les régimes visuels des concours d’autobiographies polonais, 1930–1984, „Critique internationale”, nr 68 (2015), s. 61–79.
Les enquêtes ouvrières dans l’Europe contemporaine, red. Éric Geerkens, Nicolas Hatzfeld, Isabelle Lespinet-Moret, Xavier Vigna, La Découverte, Paris 2019.
Literacy. An International Handbook, red. Daniel A. Wagner, Richard L. Venezky, Brian V. Street, Westview Press, Boulder–Oxford 1999.
Jan Lutyński, Methodological Issues in Research Based on Autobiographies, „Sisyphus: Sociological Studies”, t. II: The Polish Memoir Sociology. Origins – Dilemmas – Hopes, 1982, s. 87–96.
Judith Lyon-Caen, Raconter la Shoah : 40 ans d’écrits personnels dans « Le Monde juif », „Revue d’Histoire de la Shoah”, nr 1 (211), 2020, s. 13–30.
Martyn Lyons, The Writing Culture of Ordinary People in Europe, c. 1860–1920, Cambridge University Press, Cambridge 2013.
Martyn Lyons, Reading Culture and Writing Practices in Nineteenth-Century France, University of Toronto Press, Toronto 2008.
Janina Markiewicz-Lagneau, La formation d’une pensée sociologique. La société polonaise de l’entre-deux-guerres, Éditions de la Maison des Sciences de l’Homme, Paris 1982.
Janina Markiewicz-Lagneau, L’autobiographie en Pologne ou de l’usage social d’une technique sociologique, „Revue française de sociologie”, XVII, nr 4 (1976), s. 591–613.
Metoda biograficzna (J. Leoński), w: Encyklopedia Socjologii, t. 2, Oficyna Naukowa, Warszawa 1999.
Metody badań jakościowych, red. Norman K. Denzin, Yvonna S. Lincoln, wyd. pol. Krzysztof Podemski, t. 1–2, PWN, Warszawa 2014.
Metoda biograficzna w socjologii, red. Jan Włodarek, Marek Ziółkowski, PWN, Warszawa 1990.
Metoda biograficzna w socjologii. Antologia tekstów, red. Kaja Kaźmierska, Nomos, Kraków 2012.
M.-M. Million-Lajoinie, Reconstruire son identité par le récit de vie, avant-propos de Philippe Lejeune, Paris 1999.
Młode pokolenie wsi Polski Ludowej. Pamiętniki i studia, t. I–IX, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1964–1981.
On ne peut pas tout réduire à des stratégies. Pratiques d’écriture et trajectoires sociales, sous la dir. de Nicolas Schapira, Dinah Ribard, Presses Universitaires de France, Paris 2013.
Ordinary Writings, Personal Narratives: Writing Practices in 19th and Early 20th-Century Europe, red. Martyn Lyons, Peter Lang, Switzerland 2007.
Par écrit. Ethnologie des écritures quotidiennes, sous la dir. de Daniel Fabre, textes réunis par M. de la Soudière, C. Voisenat, Paris 1997.
Gaston Pineau, Jean-Louis Le Grand, Les histoires de vie, PUF, Paris 1993.
Kamil Piskała, Zredukowani. O społecznych skutkach Wielkiego Kryzysu, Muzeum Historii Polski, Warszawa 2025.
Łukasz Posłuszny, Paweł Kubicki, Pamiętniki bezrobotnych w zbiorach Instytutu Gospodarstwa Społecznego: historia, charakterystyka i potencjał badawczy, „Kultura i Społeczeństwo”, nr 1 (2019), s. 95–104.
Pół wieku pamiętnikarstwa, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1971.
Pratiques de la lecture, sous la dir. de Roger Chartier, Paris 1993.
Gerhard Riemann, Fritz Schütze, „Trajektoria” jako podstawowa koncepcja teoretyczna w analizach cierpienia i bezładnych procesów społecznych, w: Metoda biograficzna w socjologii. Antologia tekstów, red. Kaja Kaźmierska, Nomos, Kraków 2012, s. 389–414.
Paweł Rodak, Fenomen pisania o własnym życiu. Konkursy pamiętnikarskie w Polsce w XX wieku, „Kultura i Społeczeństwo”, LXVI, 2022, nr 2.
Paweł Rodak, Praktyki i gatunki piśmienne (ze szczególnym uwzględnieniem gatunków autobiograficznych), w: Almanach antropologiczny 4. Twórczość słowna / Literatura, performance, tekst, hipertekst, red. Grzegorz Godlewski, Agnieszka Karpowicz, Marta Rakoczy, Paweł Rodak, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2014, s. 70–81.
Paweł Rodak, La méthode biographique et la tradition des concours autobiographiques en Pologne, „La Faute à Rousseau”, nr 55 (październik 2010), s. 36–38.
Paweł Rodak, Past, Present, and Future of Autobiography Competitions and Archives in Poland, w: Life Writing Matters in Europe, red. Marijke Huisman, Anneke Ribberink, Monica Soeting, Alfred Hornung, Universitätsverlag Winter, Heidelberg 2012, s. 75–88.
Paweł Rodak, Poland’s Autobiographical Twentieth Century, w: Being Poland. A New History of Polish Literature and Culture since 1918, red. Tamara Trojanowska, Joanna Niżyńska, Przemysław Czapliński, z udziałem Agnieszki Polakowskiej, University of Toronto Press, Toronto 2018, s. 627–641.
Paweł Rodak, O biografiach tych, którzy nie mają biografii, w: Biografia, historiografia dawniej i dziś. Biografia nowoczesna, nowoczesność biografii, red. Elżbieta Wolicka, Ryszard Kasperowicz, Wydawnictwo Towarzystwa Naukowego KUL, Lublin 2006, s. 231–234.
Daniel Soyer, Documenting Immigrant Lives at an Immigrant Institution: YIVO’s Autobiography Contest of 1942, „Jewish Social Studies”, t. 5, nr 3 (1999), s. 218–243.
Spółdzielczość jako organizacja gospodarcza w II RP. Wybór pism, red. Filip Karol Leszczyński, Oficyna Naukowa, Warszawa 2017.
Anselm L. Strauss, Praca biograficzna i jej powiązania (intersections), w: Metoda biograficzna w socjologii. Antologia tekstów, red. Kaja Kazimierska, Nomos, Kraków 2012, s. 517–527.
Anselm L. Strauss, Transformacje tożsamości, w: Metoda biograficzna w socjologii. Antologia tekstów, red. Kaja Kazimierska, Nomos, Kraków 2012, s. 529–550.
Brian V. Street, Literacy and Development. Ethnographic Perspective, London 2001.
Brian V. Street, Social Literacies. Critical Approaches to Literacy in Development, Ethnography and Education, London 1995.
Roch Sulima, Dokument i literatura, Krajowa Agencja Wydawnicza, Warszawa 1980.
Roch Sulima, Między oralnością a piśmiennością. Strategia kolekcjonera a ludowa kultura rękopisu (XIX–XX wiek), „Mazowieckie Studia Humanistyczne”, nr 1 (1997).
Roch Sulima, Pismo i pisanie w świadomości ludowych pamiętnikarzy, w: Sploty kultury, red. Nicole Dołowy-Rybińska, Anna Gronowska, Agnieszka Karpowicz, Igor Piotrowski, Paweł Rodak, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2010, s. 552–573.
Aleksandra Suława, Przy rodzicach nie parlować. O polskich powrotach z Francji, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2023.
Jan Szczepański, Metoda biograficzna, w: idem, Odmiany czasu teraźniejszego, Książka i Wiedza, Warszawa 1973, s. 615–649.
Jan Szczepański, O „Pamiętnikach Polaków (1918–1978)”, w: Pamiętniki Polaków 1918–1978. Antologia pamiętnikarstwa polskiego, t. I, red. Bronisław Gołębiowski, Mieczysław Grad, Franciszek Jakubczak, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1982, s. 30–47.
Tadeusz Szturm de Sztrem, Instytut Gospodarstwa Społecznego 1920–1944. Przyczynek do historii instytucji naukowo-społecznych w Polsce, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1959.
The Turn in Biographical Methods in Social Science, red. Prue Chamberlayne, Joanna Bornat, Tom Wengraf, Routledge, London–New York 2000.
Dariusz Wierzchoś, Zwyczajne życie zwykłych ludzi. Losy archiwum Towarzystwa Przyjaciół Pamiętnikarstwa, „Histmag”, 10.04.2008, Zwyczajne życie zwykłych ludzi. Losy archiwum Towarzystwa Przyjaciół Pamiętnikarstwa | Portal historyczny Histmag.org – historia dla każdego!.
Wokół rewizyt badawczych i reinterpretacji socjologicznych danych jakościowych, red. Piotr Filipkowski, Marta Karkowska, Justyna Straczuk, Danuta Życzyńska-Ciołek, „Przegląd Socjologii Jakościowej”, t. 15, nr 1 (2019).
Paul Thompson, The Humanistic Tradition and Life Histories in Poland, „Oral History”, nr 1 (7) (1979), s. 21–25.
Antonina Tosiek, Przepraszam za brzydkie pismo. Pamiętniki kobiet wiejskich, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2025.
Zygmunt Ziątek, Wiek dokumentu. Inspiracje dokumentarne w polskiej prozie współczesnej, Warszawa 1999.
Florian Znaniecki, The Importance of Memoirs for Sociological Studies, „Sisyphus: Sociological Studies”, t. II: The Polish Memoir Sociology. Origins – Dilemmas – Hopes, 1982, s. 9–15.
Florian Znaniecki, Miasto w świadomości jego obywateli, Polski Instytut Socjologiczny, Poznań 1931.
Agata Zysiak, The Centenary of the "Polish Method: The Rise, Fall, and Revival of Memoir Competitions in Poland, “Biography”, Volume 46, Number 4, 2023.
Życie codzienne (w) archiwum, red. Marta Zawodna-Stephan, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 2019.
Życie pisane na konkurs, numer tematyczny pisma „Teksty Drugie” 2024, nr 2.