Sakralne korzenie teorii literatury 3001-C6TN-TL3
Wystarczy interesować się co najmniej jedną z trzech następujących dziedzin: poetyką, teorią literatury lub teologią, a zajęcia pozwolą spojrzeć na ulubione zagadnienia z całkowicie nowej strony.
Odsłaniać będziemy ukryte dno wiedzy o podstawowych rozwiązaniach literackich, takich jak metafora, alegoria, symbol, instrumentacja dźwiękowa i paralelizm. Jej zasadniczy rdzeń powstał w czasach, gdy przedmiotem analizy były dzieła o tematyce sakralnej. Miała ona głęboki wpływ na to, jak ukształtowało się rozumienie tych zjawisk, a konsekwencje tego myślowego rodowodu są aktualne do dziś.
Pytać będziemy również, co wzięły z teologii wielkie teorie literaturoznawcze, dotyczące: bohatera literackiego i postaci dramatycznej; czasu w literaturze; intertekstualności; semantyki dzieła literackiego i semiozy; referencji, mimesis, opisywalności i nieopisywalności świata, wyrażalności i niewyrażalności uczuć, prawdy i fikcji w literaturze; performatywności czy tekstualizacji zjawisk pozajęzykowych.
Wreszcie, postawimy pytanie, co zawdzięczają myśleniu religijnemu najbardziej podstawowe spory o prawomocność naukowego podejścia do literatury.
Zajęcia rozpoczną się od rozmów osnutych wokół tekstów dwojakiego typu: 1) publikacji naukowych dotyczących poetyki lub teorii literatury oraz 2) krótkich fragmentów dzieł z zakresu teologii lub filozofii religii, a doprowadzą do stworzenia wspólnego projektu (o czym niżej).
W pierwszej grupie tekstów (teoretycznoliterackiej) znajdą się zarówno publikacje dla studentów nowe, jak i te znane z przedmiotów poetyka lub teoria literatury. Na te z wcześniejszych lat studiów spoglądać będziemy jednak w zupełnie nowy sposób, zapoznawszy się z kontekstem literatury teologicznej.
W drugiej bowiem grupie (sakralnej) pojawi się myśl teologiczna od Platona, przez filozofię przedchrześcijańską (Plotyn, Filon z Aleksandrii), po Ojców Kościoła. Większość tych tekstów będziemy czytać bezpośrednio, pozostałe - za pośrednictwem opracowań. Wybrane zostały krótkie (lub bardzo krótkie) fragmenty, w których omawiane jest wprost jakieś zagadnienie literackie lub pojawia się sposób rozumowania przejęty po latach (czy raczej stuleciach) przez teorię literatury. Nie będziemy koncentrować się na problemach retoryki dawnych czasów, które dziś przestały być aktualne. W pismach starożytnych skupimy się wyłącznie na tym, co jest w nich nieoczekiwanie i zaskakująco nowoczesne. Okaże się wówczas, że niektóre "odkrycia" teorii literatury dokonane zostały znacznie wcześniej, niż przyjęło się dziś uważać.
Poza ustaleniem rodowodu pojęć i teorii literaturoznawczych, zadamy sobie pytanie, co zachowało się współcześnie z sakralnego wymiaru dawnej myśli. W których teoriach jest on nadal nieskrywanym i koniecznym elementem koncepcji naukowej? W których zaś doszło do wyłuskania tych aspektów wiedzy, które dotyczą poetyki, przy jednoczesnym pominięciu (?), przemilczeniu (?), zapomnieniu (?), ukryciu (?), zamaskowaniu (?) itd. - religijnego substratu. Czy na braku tego substratu dana teoria straciła, czy zyskała? Czy można ją czytać bez świadomości wcześniejszego dziedzictwa? Co zmienia się w odbiorze, gdy to dziedzictwo sobie uświadomimy? A może izolacja od sakralnych korzeni zaszła już tak daleko, że stosowanie danej teorii z uwzględnieniem teologicznego tła będzie oznaczało czytanie jej pod włos?
To tylko początek listy pytań, zapowiadających treść rozmów na konwersatorium. Jak to zwykle bywa, studenci dorzucą do niej zapewne mnóstwo pytań własnych.
Na koniec zajęcia doprowadzą do stworzenia wspólnego projektu, odpowiadającego na pytanie, co z teologii wzięli wybrani teoretycy literatury oraz na czym polegało prekursorstwo wybranych Ojców Kościoła względem współczesnej teorii literatury. Forma projektu będzie zależała od studentów. Do wyboru są dwie opcje:
- tekstowy przewodnik po sakralnych korzeniach teorii literatury;
LUB
- prezentacja w PowerPoint z podłożonym dźwiękiem i na koniec zamieniona w film na ten sam temat.
W zależności od wyboru formy każdy student będzie mieć zadanie opracować określony fragment przewodnika lub prezentacji.
Koordynatorzy przedmiotu
Rodzaj przedmiotu
Tryb prowadzenia
Literatura
LEKTURY OBOWIĄZKOWE
Poetyka i teoria literatury – lektury
- M. Bachtin, Bohater i pozycja autora wobec bohatera w dziele Dostojewskiego, w: tegoż, Problemy poetyki Dostojewskiego, przeł. N. Modzelewska, Warszawa 1970.
- M. Bachtin, Notatki z lat 60. i początku 70. [fragm.], w: tegoż, Pogranicza twórczości słownej. Studia i notatki archiwalne, przeł. D. Ulicka, Warszawa 2022.
- H.U. von Balthasar, Teodramatyka, przeł. M. Mijalska et al., tom I, Prolegomena, Kraków 2005 (fragmenty).
- U. Eco, Od metafory do analogia entis, przeł. G. Jurkowlaniec, w: tegoż, Od drzewa do labiryntu, Warszawa 2009.
- J. Derrida, Różnia, przeł. J. Margański, w: tegoż, Marginesy filozofii, Warszawa 2002.
- R. Jakobson, Magia dźwięków mowy, przeł. M.R. Mayenowa, w: tegoż, W poszukiwaniu istoty języka, red. taż, Warszawa 1989.
- P. Ricoeur, Pomiędzy filozofią a teologią: nazywanie Boga, w: tegoż, Nazwać Boga, przeł. Robert Grzywacz SJ, Kraków 2011.
- P. Ricoeur, W kręgu opowieści i czasowości, w: tegoż, Czas i opowieść, tom I, przeł. M. Frankiewicz, Kraków 2008.
- P. Ricoeur, Splatanie się historii z fikcją ORAZ Konkluzje, w: tegoż, Czas i opowieść, tom III, przeł. U. Zbrzeźniak, Kraków 2008.
Epoki dawne (lektura krótkich lub bardzo krótkich fragmentów dzieł)
- Platon, Parmenides, przeł. W. Witwicki, Warszawa 1961.
- Plotyn, Enneady, przeł. A. Krokiewicz, Warszawa 1959.
- Klemens Aleksandryjski, Kobierce, przeł. J. Niemirska-Pliszczyńska, Warszawa 1994.
- Orygenes, Przeciw Celsusowi I 22–25, przeł. S. Kalinkowski, Warszawa 1977.
- św. Grzegorz z Nyssy, Przeciw Eunomiuszowi, przeł. M. Przyszychowska, Warszawa 2021.
- św. Grzegorz z Nyssy, Życie Mojżesza, przeł. S. Kalinkowski, Kraków 2009.
- św. Augustyn, O nauczycielu, przeł. W. Eborowicz, w: tegoż, Dialogi filozoficzne, opr. W. Seńko, Kraków 1999.
- św. Augustyn, Wyznania, przeł. Z. Kubiak, Kraków 2007 (lub inne wydanie).
- Pseudo-Dionizy Areopagita, Imiona Boskie, przeł. M. Dzielska, Kraków 1997.
- G. Vico, Nauka nowa, przeł. J. Jakubowicz, Warszawa 1966.
- J.G. Herder, Rozprawa o pochodzeniu języka, przeł. B. Płaczkowska, w: tegoż, Wybór pism, wyb. T. Namowicz, Wrocław 1987.
Opracowania
- R.M. Leszczyński, Starożytna koncepcja Logosu i jej wpływ na myśl wczesnego chrześcijaństwa, Warszawa 2003.
- L. Misiarczyk, Dar języków w czasach apostolskich: glosolalia, ksenoglosja czy jubilacja?, „Biblica et Patristica Thoruniensia” 14 (2021), nr 1.
- Z. Poniatowski, Prolog Ewangelii Janowej, podrozdz. c, d, w: tegoż, Logos Prologu Ewangelii Janowej, Warszawa 1970.
- W.J. Samarin, The Linguisticality of Glossolalia, „Hartford Quarterly” 8 (1964) nr 4.
- D. Tomczyk, «Modlitwa w Duchu». Fenomen glosolalii, „Collectanea Theologica” 57 (1987), z. 4.
LEKTURY NIEOBOWIĄZOWE
(pozycje występujące na studiach licencjackich na liście lektur z poetyki lub teorii literatury, które nie będą ponownie zadawane do całościowego czytania, lecz stanowią fundament, do którego będziemy się odwoływać)
- Arystoteles, Poetyka, przeł. H. Podbielski, Wrocław 1983, 1989 [BN II 209] LUB w: tegoż, Retoryka. Poetyka, przeł. H. Podbielski, Warszawa 1988.
- M. Bachtin, Słowo w dziele Dostojewskiego, w: tegoż, Problemy poetyki Dostojewskiego, przeł. N. Modzelewska, Warszawa 1970.
- M. Bachtin, Słowo w powieści, cz. II, Słowo w poezji i słowo w powieści w: tegoż, Problemy literatury i estetyki, przeł. W. Grajewski, Warszawa 1982.
- M. Bachtin, Problem gatunków mowy, cz. II, Wypowiedź jako jednostka językowego komunikowania się i jej odmienność od jednostek języka (wyrazu i zdania), w: tegoż, Pogranicza twórczości słownej. Studia i notatki archiwalne, przeł. D. Ulicka, Warszawa 2022.
- J. Derrida, Struktura, znak i gra w dyskursie nauk humanistycznych, w: tegoż, Pismo i różnica, przeł. K. Kłosiński, Warszawa 2004.
- M. Heidegger, Hölderlin i istota poezji, w: tegoż, Objaśnienia do poezji Hölderlina, przeł. S. Lisiecka, Warszawa 2004.
- R. Ingarden, O tak zwanej "prawdzie" w literaturze, w: tegoż, Studia z estetyki, tom I, Warszawa 1957 LUB w: tegoż, Szkice z filozofii literatury, Kraków 2000.
- R. Jakobson, Poetyka w świetle językoznawstwa, „Pamiętnik Literacki” 51 (1960), z. 2.
- P. de Man, Opór wobec teorii, przeł. M. Rusinek, w: Dekonstrukcja w badaniach literackich, red. R. Nycz. Gdańsk 2000.
- P. Ricoeur, Metafora i symbol, przeł. K. Rosner, w: tegoż, Język, tekst, interpretacja, wyb. taż, Warszawa 1989.
- F. de Saussure, Wartość językowa, w: tegoż, Kurs językoznawstwa ogólnego, przeł. K. Kasprzyk, Warszawa 1961.