Kobiece głosy w fantastyce – (post)feministyczne eksperymenty i dekonstrukcje 3001-C5TN-LD2
Czy fantastyka pozwala powiedzieć więcej o kobietach i kobiecości? – to punkt wyjścia rozważań w ramach konwersatorium, które poświęcone jest analizie literackich reprezentacji kobiecej podmiotowości w fantastyce drugiej połowy XX oraz XXI wieku. Osoby studiujące wraz z prowadzącą zajęcia będą badać, w jaki sposób autorki – ze Stanów Zjednoczonych, Kanady, Korei Południowej, Danii, Belgii, Austrii, Irlandii, Anglii i Polski – wykorzystują narzędzia fantastyki do przekraczania utrwalonych norm genderowych, testowania alternatywnych form wspólnotowości oraz konstruowania nowych ontologii płci, cielesności i relacji międzygatunkowych.
Zajęcia koncentrują się na subwersywnych i transgresyjnych motywach kobiecości, ukazując ich funkcjonowanie w zróżnicowanych dyskursach i modelach kulturowych. Analizie poddane zostaną feministyczne tradycje drugiej, trzeciej i czwartej fali – z uwzględnieniem krytyki amerykańskocentrycznej periodyzacji feminizmu – oraz rozwijające się w ich ramach nurty, takie jak feminizm intersekcjonalny, korporalny, posthumanistyczny i ekofeminizm, a także postfeminizm. Rozważania obejmą próbę odpowiedzi na pytanie, czy istnieje „fantastyka kobieca”, a jeśli tak – jakie strategie tematyczne, formalne i światotwórcze ją konstytuują.
Istotnymi kontekstami teoretycznymi będą posthumanizm i transhumanizm, które umożliwiają analizę reprezentacji przekraczających antropocentryczne i binarne ramy myślenia o płci. W tym ujęciu fantastyka staje się przestrzenią eksperymentów narracyjnych, gatunkowych i konceptualnych, pozwalających na tworzenie alternatywnych wizji ciała, płci, sprawczości i relacyjności. Szczególna uwaga zostanie poświęcona problematyce przełamywania binarnych modeli płci i wizji świata, a także literackim obrazom siostrzeństwa, więzi matrylinearnych, figurze superbohaterki oraz różnym formom feministycznej wspólnoty i solidarności.
Ważne miejsce zajmą również konteksty związane z antropocenem, postapokaliptycznymi narracjami i afrofuturyzmem, pozwalające uchwycić, w jaki sposób współczesne autorki wykorzystują narzędzia fantastyki do diagnozy kryzysów społecznych, ekologicznych i politycznych oraz do projektowania alternatywnych sposobów myślenia o przyszłości. Ujęcia te ukażą fantastyczne światy jako laboratoria idei, w których kobiecość, ciało, technologia i środowisko podlegają dynamicznym negocjacjom.
Korpus lektur obejmuje utwory reprezentujące szerokie spektrum fantastyki, jak fantasy, science fiction, dystopie i postapo, retellingi baśni, mitów i podań – utwory o charakterze zarówno popkulturowym, jak i eksperymentalnym. Konwersatorium ma na celu wypracowanie narzędzi interpretacyjnych pozwalających na krytyczną analizę współczesnych reprezentacji kobiecości w literaturze fantastycznej, a także refleksję nad tym, w jaki sposób teksty te uczestniczą w przekształcaniu dominujących dyskursów kulturowych dotyczących płci, cielesności, władzy, wspólnoty i przyszłości.
Rodzaj przedmiotu
Tryb prowadzenia
Założenia (opisowo)
Koordynatorzy przedmiotu
Efekty kształcenia
Po zakończeniu zajęć osoba studiująca:
wiedza
– objaśnia pojęcia feminizmu i postfeminizmu w odniesieniu do literackiej fantastyki oraz rozumie i definiuje towarzyszące im zjawiska literackie, kulturowe i społeczne
– dostrzega sposoby ukształtowania poszczególnych literackich konstruktów kobiet i kobiecości rozumie kulturowe uwarunkowania tych konstruktów
– zna i rozumie specyfikę fantastyki jako "laboratorium idei"
– zna wybrane współczesne polskie i zachodnie ujęcia teoretyczne oraz koncepcje dotyczące feminizmu i jego rozmaitych nurtów oraz postfeminizmu
– zna i rozumie:
* specjalistyczną terminologię literaturoznawczą związaną z problematyką nowoczesności oraz w stopniu pogłębionym metody naukowe pozwalające na prowadzenie badań nad literaturą XX i XXI wieku
* powiązania filologii polskiej z innymi dziedzinami humanistyki podejmującymi refleksję nad procesami modernizacyjnymi w kulturze
* metodologiczne podstawy badania przemian funkcji literatury jako odpowiedzi na wyzwania współczesności
* kierunki rozwoju i stanowiska współczesnych teorii na temat przemian zachodzących w kulturze XX i XXI wieku
* stan badań nad aspektami literatury wchodzącymi w zakres własnych badań szczegółowych prowadzonych przez osobę studiującą
* relacje między literaturą XX i XXI wieku a rozwijającymi się równolegle teoriami literatury, filozofią, socjologią, psychologią, psychoanalizą etc.
* dynamikę zjawisk literackich i kulturowych przebiegających na zasadzie rewolucji artystycznych, przełomów, zwrotów etc.
* rolę refleksji z zakresu historii filozofii, psychologii i psychoanalizy, socjologii, kulturoznawstwa, historii sztuki, historii czytelnictwa i historii politycznej w procesie analizy historycznoliterackiej
* dynamikę rozwoju procesu historycznoliterackiego
umiejętności
– rozpoznaje, nazywa i analizuje tendencje i zjawiska literackie charakterystyczne dla drugo-, trzecio- i czwartofalowego feminizmu i postfeminizmu w odniesieniu do literatury fantastycznej
– bada tekst za pomocą różnorodnych narzędzi teoretycznoliterackich i metodologicznych i potrafi odpowiednio je dobierać
– potrafi wykorzystać te narzędzia do samodzielnej interpretacji tekstu
– wykorzystuje do analizy i interpretacji utworów literackich ich kulturowe konteksty
– potrafi:
* integrować wiedzę z różnych dyscyplin humanistycznych oraz efektywnie ją wykorzystywać w analizie historycznych i kulturowych uwarunkowań literatury XX i XXI wieku
* wykorzystać zdobytą wiedzę historycznoliteracką, teoretycznoliteracką i komparatystyczną do identyfikowania luk w stanie badań oraz prowadzenia badań własnych nad twórczością wybranych pisarzy, funkcjonowaniem środowisk i formacji artystycznych, zjawiskami szczegółowymi z zakresu poetyki historycznej i teoretycznej, etc.
* prowadzić analizę utworów literackich, właściwie identyfikując podejmowane w nich wzorce gatunkowe, narracyjne, wersyfikacyjne etc. oraz wysuwając uargumentowane hipotezy w sytuacji naruszania tych wzorców przez utwór
* stosować narzędzia interpretacji literatury z uwzględnieniem specyfiki dzieła, swoistości życia literackiego i zróżnicowania publiczności literackiej
* posługiwać się wybranym paradygmatem literaturoznawczym w celu analizy utworów literackich lub rozwiązywania problemów teoretycznych dotyczących procesu historycznoliterackiego, poetyki, relacji między literaturą a życiem społecznym, filozofią, innymi sztukami etc.
* w zaangażowany i krytyczny sposób poruszać się wśród podstawowych znaków, pojęć i kategorii kultury współczesnej (polskiej i europejskiej)
* trafnie włączać zastane stanowiska teoretycznoliterackie i ustalenia historycznoliterackie do własnej argumentacji naukowej oraz posługiwać się poczynionymi ustaleniami analitycznymi w celu dyskusji ze stanem badań
* w dyskusji dotyczącej dzieła literackiego dobierać argumentację uwzględniającą sytuację społeczno-polityczną, środowiskową i kulturową, w której to dzieło powstało
* czytać, interpretować i analizować teksty literackie, uwzględniając kontekst historyczny, kulturowy oraz teksty o charakterze naukowym i wysnute z nich wnioski wykorzystywać we własnej pracy badawczej
* krytycznie spojrzeć na proces historycznoliteracki i właściwie usytuować w nim różne zjawiska społeczno-kulturowe
* formułować problemy badawcze, dobierać adekwatne metody, narzędzia badawcze i techniki pracy nad tekstem
* prezentować własne pomysły, wątpliwości i sugestie, popierać ich rozbudowaną argumentacją w kontekście wybranych perspektyw teoretycznych i przyjętej metodologii
* samodzielnie dokonywać analizy filologicznej tekstów pisanych i mówionych, stosując oryginalne podejścia, korzystając z literatury przedmiotu
* uzupełniać własną wiedzę
kompetencje społeczne:
– postrzega i interpretuje tekst świadomie, umiejscawiając go w odpowiednim kontekście literackim i kulturowym
– ustosunkowuje się krytycznie do poznawanej literatury (tak przedmiotu, jak i podmiotu)
– jest przygotowana do aktywnego uczestnictwa w grupie dyskusyjnej
– jest gotowa do:
* aktywnego i twórczego uczestnictwa w bieżącym życiu literackim i aktualnych wydarzeniach kulturalnych
* wyrażania zrozumienia dla skomplikowanych relacji literatura — polityka, literatura — historia zapisanych w tekstach literatury nowoczesnej
* czynnego udziału w procesie budowania dialogu pomiędzy różnymi literaturami i kulturami, kształtować w ten sposób zmysł otwartości, stymulując rozwój tego rodzaju postaw wśród innych członków swojego środowiska
* ciągłego dokształcania się i rozwoju
* docenienia znaczenia europejskiego i narodowego dziedzictwa kulturowego dla rozumienia wydarzeń społecznych i kulturalnych
Kryteria oceniania
1) bieżące przygotowanie do zajęć i udział w dyskusji
2) projekt studencki: obowiązkowe przygotowanie jednego referatu / jednej prezentacji
Referat lub prezentacja są przedstawiane na jednych z kilku ostatnich zajęć i mają dotyczyć feministycznych i/lub postfeministycznych aspektów powieści fantastycznej spoza sylabusa (szczegółowe wskazówki dotyczące przygotowania projektu zostaną omówione na pierwszych zajęciach).
3) kontrola obecności
a) Student_ka ma prawo do dwóch nieusprawiedliwionych nieobecności w semestrze.
b) Jeśli student_ka ma więcej nieusprawiedliwionych nieobecności, nie otrzymuje zaliczenia zajęć.
c) Jeśli student_ka chce usprawiedliwić nieobecności, musi w ciągu tygodnia
udokumentować ich obiektywne przyczyny (np. zwolnieniem lekarskim).
d) Student_ka ma obowiązek odrobić nadprogramowe usprawiedliwione nieobecności w sposób wskazany przez osobę prowadzącą zajęcia.
Podstawa: Regulamin studiów na Uniwersytecie Warszawskim:
a. pkt. 17 par. 2,
b. pkt. 5 par. 17,
c. par. 33.
Nieprzekroczenie dozwolonej liczby nieobecności i przygotowanie referatu/prezentacji gwarantują ocenę dostateczną.
Nieprzekroczenie dozwolonej liczby nieobecności, przygotowanie referatu/prezentacji oraz udział w dyskusji na co najmniej jednych zajęciach gwarantują ocenę dostateczną plus.
Nieprzekroczenie dozwolonej liczby nieobecności, przygotowanie referatu/prezentacji oraz udział w dyskusji podczas co najmniej trojga zajęć gwarantują ocenę dobrą.
Nieprzekroczenie dozwolonej liczby nieobecności, przygotowanie referatu/prezentacji oraz udział w dyskusji podczas połowy zajęć gwarantują ocenę dobrą z plusem.
Nieprzekroczenie dozwolonej liczby nieobecności, przygotowanie referatu/prezentacji oraz udział w dyskusji podczas (niemal) wszystkich zajęć gwarantują ocenę bardzo dobrą (a w wypadkach szczególnego zaangażowania – celującą).
Ekwiwalentem udziału w dyskusji może być krótka wypowiedź pisemna wysłana mailem bezpośrednio po zajęciach.
Literatura
M. M. Leś, Kobiety i kobiecość w fantastyce naukowej, w: Metamorfozy kobiecości w życiu i w literaturze, red. W. Jakimiuk-Sawczyńska, Białystok 2015.
G. Lasoń-Kochańska, Kobiety opowiadają świat. Szkice o fantastyce, Słupsk 2008.
*
M. Uthaug, 11%, tłum. J. Cymbrykiewicz, Warszawa 2024.
• S. J. Konefał, Między feminizmem a mizoginią. Dystopijne ideologie społeczeństwa przyszłości w kinowej oraz literackiej science fiction po roku 1968, „Panoptikum” 2008, nr 7(14).
• A. Srinivasan, Prawo do seksu. Feminizm w XXI wieku, tłum. K. Mojkowska, Warszawa 2023.
*
J. Harpman, Ja, która nie poznałam mężczyzn, tłum. K. Marczewska, Warszawa 2024.
• S. Watkins, Introduction: Rewriting and Transforming Traditions – podrozdziały: Contexts, Genre, History, w: Contemporary Women’s Post-Apocalyptic Fiction, London 2020.
• A. Wrona, Świat przedstawiony a rzeczywistość społeczna. Studium przypadku na podstawie utworu „Ja, która nie poznałam mężczyzn” autorstwa Jacqueline Harpman, „Studenckie Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego” 2025, nr 1.
*
O.E. Butler, Przypowieść o siewcy, tłum. J. Chełminiak, Warszawa 2000.
• G. Gajewska, Myśląc fantastyką, w: tejże, Ekofantastyka. Ujęcie sympojetyczne, Poznań 2023
• A. Curry, Introduction: Ecofeminism and Environmental Crisis, w: Environmental Crisis in Young Adult Fiction: A Poetics of Earth, New York 2013.
*
M. Haushofer, Ściana, tłum. M. Gralińska, Warszawa 2023.
• B. Grabowska, Jak feminizm ratuje zwierzęta udomowione? Zależność, współzależność, sprawstwo, „Ruch Filozoficzny” 2025, t. 81, nr 2.
• M. Środa, Posthumanizm – w poszukiwaniu nowej etyki, „ER(R)GO. Teoria – Literatura – Kultura” 2023, nr 47.
*
H. Kang, Wegetarianka, tłum. J. Najbar-Miller, Ch. Jeong In, Warszawa 2016.
• K. Skowron-Baka, Feminizm to weganizm. Dlaczego feministki powinny walczyć o prawa zwierząt, Warszawa 2025 – fragmenty.
• Z. Jakubowicz-Prokop, Być kobietą czy być rośliną? O formach podmiotowości w Wegetariance Han Kang, „Teksty Drugie” 2018, nr 2.
*
A. McCaffrey, Statek, który śpiewał, przeł. A. Skalski, Poznań 1995.
• G. Gajewska, Myśleć fantastyką. Przez science fiction do posthumanizmu, „Images” 2018, nr 37.
• A. Kurowicka, Cyberpunk ucieleśniony: feministyczne reinterpretacje gatunku, „Teksty Drugie” 2021, nr 6.
*
L. Bardugo, Wonder Woman. Zwiastunka wojny, tłum. A. Laskowska, Warszawa 2021.
• G. Steinem, Wonder Woman, w: The Superhero Reader, red. Ch. Hatfield, J. Heer, K. Worcester, Jackson 2013.
• P. Coogan, Wonder Woman: superheroine, not superhero, “Journal of Graphic Novels and Comics” 2018.
*
L. Walton, Osobliwe i cudowne przypadki Avy Lavender, tłum. R. Kołek, Kraków 2016.
• E. Korolczuk, Genealogia/ginealogia – budowanie kobiecej wspólnoty, w: Matki i córki we współczesnej Polsce, Kraków 2019.
• J. Szewczyk, Czułe narratorki. Cztery pokolenia kobiet i kobieca saga w najnowszej literaturze polskiej, „Zagadnienia Rodzajów Literackich” 2022, nr 2.
*
K. Boni i in., Ziarno granatu. Mitologia według kobiet, Warszawa 2002.
M. Atwood, Penelopiada, tłum. M. Konikowska, Kraków 2005.
• G. Lasoń-Kochańska, Od Penelopy do Inanny i z powrotem. Kobiece strategie opowiadania mitu i baśni, „Literatura i Kultura Popularna” 2014, nr 20.
• C. Guest, Feminist literary revisionism and the #MeToo movement, “TEXT: Journal of writing and writing courses” 2022, nr 26(1).
*
A. Carter, Czarna Wenus, tłum. A. Ambros, Warszawa 2000 – wybrane opowiadania.
E. Donoghue, Kissing the Witch, London 1997 – wybrane opowiadania.
T. Lee, Red as Blood or Tales from the Sisters Grimmer, New York 1983 – wybrane opowiadania.
• M. Bednarek, Baśni przeobrażone. Transformacje bajki i baśni w polskiej epice po 1989 roku, Poznań 2020 – fragmenty.
• C. Bacchilega, Postmodern fairy tales: Gender and narrative strategies, Philadelphia 1997 – fragmenty.
*
R. Raduchowska i in., Kwiat paproci i inne legendy słowiańskie, Warszawa 2023 – wybrane opowiadania.
A. Brzezińska, Opowieści z Wilżyńskiej Doliny, Kraków 20022 – wybrane opowiadania.
• A. E. Mikinka, Wiedźmy, wojowniczki, opiekunki – bohaterki polskiej „fantastyki słowiańskiej”, „Studia de Cultura” 2021, nr 3.
• D. Ucherek, Anny Brzezińskiej gry ze stereotypami. Konstrukcja postaci wiedźmy i przetworzenia motywów baśniowych w cyklu o Babuni Jagódce, „Literatura Ludowa”2020, nr 2.
*
U. Le Guin, Lewa ręka ciemności, tłum. L. Jęczmyk, Kraków 1988.
• M. Adamiak, „Król jest w ciąży”. Androgyniczność a męska norma w literackim eksperymencie Ursuli K. Le Guin, „AVANT. Pismo Awangardy Filozoficzno-Naukowej” 2017, nr 3.
• M. Bagiński, „O płci inaczej” – alternatywne wizje płciowości w twórczości Ursuli Le Guin, w: PhilosophyPulp. Vol. 2, red. K. Grabowska-Derlatka, J. Gomułka, R. „Prepippkoma” Palm, Kraków 2022.
Więcej informacji
Dodatkowe informacje (np. o kalendarzu rejestracji, prowadzących zajęcia, lokalizacji i terminach zajęć) mogą być dostępne w serwisie USOSweb: