Na pograniczu kultur i języków – zajęcia teoretycznoliterackie 3000-LPTA2NP-TL
Zajęcia prowadzone będą w formie konwersatorium, z naciskiem na wspólną, krytyczną analizę tekstów literackich, teatralnych i kulturowych poświęconych problematyce pogranicza, przestrzeni, reprezentacji i tożsamości. Szczególna uwaga poświęcona zostanie sposobom konstruowania doświadczenia „bycia pomiędzy”, relacjom między centrum a peryferiami oraz mechanizmom reprezentowania Innego, wielojęzyczności i pamięci w literaturze oraz performansie. Analizy te stanowić będą punkt wyjścia do refleksji nad kulturowymi modelami przestrzeni, negocjowaniem przynależności oraz performatywnym wymiarem tożsamości, umożliwiając poszerzenie interpretacji o perspektywy geopoetologiczne, antropologiczne, performatywne i postkolonialne.
Kluczową rolę w pracy odgrywać będą:
- dyskusje problemowe inspirowane wcześniej przeczytanymi tekstami teoretycznymi, literackimi i obejrzanymi materiałami performatywnymi;
- analizy fragmentów tekstów literackich i teatralnych z zastosowaniem narzędzi teoretycznoliterackich, geopoetologicznych, performatywnych i kulturowych;
- identyfikowanie oraz porównywanie strategii reprezentowania przestrzeni pogranicza, wielojęzyczności, liminalności i obcości;
- wspólne interpretacje wybranych scen, narracji i figur przestrzennych, pozwalające na pogłębione rozumienie mechanizmów konstruowania tożsamości i pamięci;
- analiza kategorii takich jak heterotopia, anamorfoza, performatywność czy pogranicze jako narzędzi interpretacyjnych służących lekturze tekstów kultury.
Integralnym elementem pracy będzie praca w grupach, polegająca na:
- przygotowywaniu interpretacji wybranych tekstów i zjawisk kulturowych związanych z problematyką pogranicza;
- wspólnym opracowywaniu kategorii analitycznych i map pojęciowych;
- konfrontowaniu różnych perspektyw interpretacyjnych i modeli lektury.
Zajęcia mają również charakter otwarty na wielogłosową debatę humanistyczną – uczestnicy będą zachęcani do formułowania własnych pytań interpretacyjnych, rozwijania samodzielnych propozycji odczytań oraz podejmowania dyskusji wokół zagadnień związanych z reprezentacją Innego, doświadczeniem migracji, relacjami między pamięcią a historią oraz kulturowym performowaniem tożsamości.
Praca dydaktyczna przebiegać będzie na styku lektury, interpretacji, analizy przestrzeni kulturowych oraz refleksji nad społecznymi i symbolicznymi mechanizmami konstruowania granic i przynależności.
1. Pogranicze jako kategoria interpretacyjna
Pogranicze między geografią, imaginarium a modelem opisu kultury. Granica, peryferyjność, „bycie pomiędzy” jako problem teoretycznoliteracki.
2. Przestrzeń jako tekst. Geopoetyka i humanistyka przestrzenna
Literackie i kulturowe reprezentacje przestrzeni. Miejsce, mapa, heterotopia, krajobraz, doświadczenie przestrzenne.
3. Problem reprezentacji I: kto mówi z pogranicza?
Podmiot reprezentacji, głos mniejszościowy, świadectwo, mediacja doświadczenia, relacja między centrum a peryferiami.
4. Problem reprezentacji II: widzialność, stereotyp, figura Innego
Mechanizmy konstruowania obcości w literaturze i kulturze. Egzotyzacja, stereotypizacja, polityka widzialności i niewidzialności.
5. Narracyjne i performatywne modele tożsamości
Tożsamość jako konstrukcja tekstowa i performatywna. Literatura i performans wobec procesów odgrywania i negocjowania przynależności.
6. Przestrzenie liminalne i poetyki przejścia
Liminalność jako doświadczenie egzystencjalne i model organizacji narracji. Motywy przejścia, progu, tranzytu i zawieszenia.
7. Wielojęzyczność, przekład i hybrydyczność tekstu
Pogranicze językowe jako problem reprezentacji. Polifonia, translacja, języki mniejszościowe, hybrydyczne formy wypowiedzi.
8. Anamorfoza i deformacja jako strategie opisu Innego
Anamorfoza, groteska, deformacja perspektywy i niestabilność obrazu jako narzędzia reprezentowania obcości.
9. Ciało, afekt, materialność
Ciało jako przestrzeń zapisu pamięci, przemocy i wykluczenia. Afektywne doświadczenie granicy w literaturze i performansie.
10. Narracje pamięci pogranicza
Między archiwum, świadectwem, historią i fikcją. Literatura wobec traum, przesiedleń i utraconych wspólnot.
11. Miasto pogranicza jako tekst kultury
Urban borderlands, przestrzenie peryferyjne, mapa miasta i doświadczenie marginalności w literaturze i sztuce.
12. Teatr i performans pogranicza
Pogranicze jako praktyka performatywna. Strategie teatralizacji pamięci, migracji i konfliktu kulturowego.
13. Współczesne narracje granicy
Literatura i kultura wobec migracji, mobilności i kryzysu reprezentacji we współczesnym świecie.
14. Pogranicze jako model lektury kultury
Pogranicze jako narzędzie interpretacyjne służące analizie przestrzeni, tożsamości i mechanizmów reprezentacji.
Koordynatorzy przedmiotu
Rodzaj przedmiotu
Tryb prowadzenia
Efekty uczenia się
Wiedza - osoba studiująca zna i rozumie
• w zaawansowanym stopniu współczesne teorie literackie, kulturowe i performatywne dotyczące pogranicza, przestrzeni, reprezentacji oraz tożsamości, a także ich znaczenie dla interpretacji tekstów literackich i praktyk kulturowych. (K_W01, K_W02, K_W05, K_W06)
• w zaawansowanym stopniu związki między literaturą, przestrzenią i doświadczeniem kulturowym, w tym zagadnienia centrum i peryferii, wielojęzyczności, migracji, liminalności oraz performatywnego wymiaru tożsamości. (K_W01, K_W04, K_W06)
• mechanizmy reprezentowania Innego, pamięci i doświadczenia pogranicza w literaturze, teatrze i innych praktykach kulturowych, w tym rolę narracji, stereotypu, anamorfozy i performansu w konstruowaniu obrazów rzeczywistości społecznej.
(K_W02, K_W05, K_W06)
Umiejętności - osoba studiująca potrafi:
• analizować i interpretować teksty literackie, teatralne i kulturowe z wykorzystaniem kategorii pogranicza, przestrzeni, reprezentacji, pamięci i performatywności.
(K_U01, K_U10)
• stosować współczesne narzędzia teoretycznoliterackie i kulturowe do analizy sposobów konstruowania tożsamości, doświadczenia granicy oraz relacji między centrum a peryferiami. (K_U01, K_U04)
• rozpoznawać i interpretować strategie reprezentowania obcości, wielojęzyczności i doświadczenia liminalnego w różnych formach narracyjnych i performatywnych.
(K_U01, K_U08)
• formułować samodzielne i krytyczne wypowiedzi interpretacyjne dotyczące tekstów i zjawisk kulturowych związanych z problematyką pogranicza, wykorzystując interdyscyplinarne perspektywy badawcze. (K_U01, K_U10, K_U11)
Kompetencje społeczne - osoba studiująca jest gotowa do:
• krytycznej refleksji nad kulturowymi mechanizmami konstruowania tożsamości, wykluczenia i reprezentacji oraz świadomego uczestnictwa w debacie dotyczącej różnorodności kulturowej i językowej. (K_K01, K_K03)
• dostrzegania znaczenia wieloperspektywicznego i interdyscyplinarnego podejścia do analizy literatury i kultury oraz rozwijania własnych kompetencji interpretacyjnych i badawczych. (K_K01, K_K04)
• podejmowania dialogu z odmiennymi doświadczeniami kulturowymi oraz odpowiedzialnego i etycznego interpretowania narracji dotyczących pamięci, migracji i Innego. (K_K03, K_K04)
Kryteria oceniania
- aktywność na zajęciach
- projekt grupowy
Na pograniczu kultur i języków – zajęcia teoretycznoliterackie - 3 ECTS (90 godzin)
udział w ćwiczeniach: 30 godzin (1 ECTS),
przygotowanie do zajęć: 30 godzin (1 ECTS),
przygotowanie pracy zaliczeniowej: 30 godzin (1 ECTS).
Dopuszczalne są dwie nieobecności w semestrze. Powyżej tej liczby (z wyłączeniem przypadków bezzwłocznie udokumentowanych, np. zwolnieniem lekarskim) – nie ma możliwości zaliczenia zajęć. Usprawiedliwione nadprogramowe nieobecności muszą zostać odrobione w sposób wskazany przez osobę prowadzącą zajęcia.
W przygotowaniu pracy zaliczeniowej autor zobowiązany jest ujawnić, czy, w jaki sposób i w jakich częściach pracy korzystał z narzędzi Sztucznej Inteligencji. Zgodnie z uchwałą Rady Dydaktycznej Wydziału Polonistyki UW, narzędzia Sztucznej Inteligencji nie mogą być wykorzystywane do korekty i redakcji tekstu.
Literatura
F. R. Ankersmit, Narracja, reprezentacja, doświadczenie : studia z teorii historiografii, pod red. i ze wstępem Ewy Domańskiej. Kraków 2004.
E. Auerbach, Blizna Odyseusza; Świat w ustach Pantagruela, w: jego, Mimesis. Rzeczywistość przedstawiona w literaturze Zachodu, przeł. Z. Żabicki, Warszawa 2004.
M. Augé, Nie-miejsca. Wprowadzenie do antropologii hipernowoczesności, przeł. R. Chymkowski, Warszawa 2010.
D. Bachmann-Medick, Cultural turns : nowe kierunki w naukach o kulturz, przeł. Krystyna Krzemieniowa. Warszawa 2012.
E. Balcerzan,. Jedno-oraz dwu (wielo) języczność literackich “światów”, „Teksty Drugie”, 2009, 6: 9-20
D. Beauvois, Mit „kresów wschodnich” [w:] Polskie mity polityczne XIX i XX wieku, Wrocław 1994.
P. Bourdieu, Szkic teorii praktyki : poprzedzony trzema studiami na temat etnologii Kabylów, przekł. Wiesław Kroker. Kęty 2007.
J. Butler, Krytycznie Queer, przeł. A. Rzepa, „Furia Pierwsza. Zeszyty Gender Studies” 2000, nr 7; przedr. w: Teorie literatury XX wieku. Antologia, red. A. Burzyńska, M.P. Markowski, Kraków 2007.
M. de Certeau, Pismo historii, „ Er (r) go. Teoria-Literatura-Kultura” 3 (2001).
M. Czermińska., Kategoria miejsca autobiograicznego w literaturze doby migracji, w: Narracje migracyjne w literaturze polskiej XX i XXI wieku, red. H. Gosk, Kraków 2012.
E. Domańska, Epistemologie pograniczy, w: Na pograniczach literatury, red. J. Fazan, K. Zajas, Kraków 2012.
M. Douglas, Czystość i zmaza, przeł. Marta Bucholc ; wstępem opatrzyła Joanna Tokarska-Bakir, Warszawa 2007.
M. Foucault, Słowa i rzeczy : archeologia nauk humanistycznych. 1, przeł. Tadeusz Komendant. Gdańsk 2007.
B. Frydryczak, Krajobraz. Od estetyki the picturesque do doświadczenia topogra-icznego, Poznań 2013
C. G. Kiss, Lekcje Europy Środkowej, MCK, Kraków 2009
M. Kozłowski. Pre-performatywne cienie i ślady antropologii. O pograniczu nauk społecznych i teatru, „Konteksty Społeczne” 5.2 (10) (2017): 7-28.
J. Kristieva, Słowo, dialog i powieść. W: Bachtin: dialog – język –
literatura. Warszawa 1983
A. Lefevere, Ogórki Matki Courage, przeł. A. Sadza, w: Współczesne teorie przekładu, red. P. Bukowski, M. Heydel, Kraków 2009.
D. Maingueneau, Dyskurs literacki jako dyskurs konstytuujący, przeł. H. Konicka, „Teksty Drugie” 2009, nr 4.
A. Melberg, Imitación Cervantesa, w: jego, Teorie mimesis. Repetycja, przeł. J. Balbierz, Kraków 2002.
E. Rybicka, Od poetyki przestrzeni do polityki miejsca. Zwrot topograficzny w badaniach literackich, w: jej, Geopoetyka. Przestrzeń i miejsce we współczesnych teoriach i praktykach literackich, Kraków 2014.
T. Todorov, Podbój Ameryki: problem innego, przeł. Janusz Wojcieszak. Warszawa 1996
E. Wiegandt, „Pogranicze” jako kategoria interpretacyjna literatury małych ojczyzn, w: Na
pograniczach literatury, red. J. Fazan, K. Zajas, Kraków 2012.
K. Woźniak-Shukur, O teatr przyszłości. Zapomniane źródła włoskiego myślenia performatycznego, „Przestrzenie Teorii” 38 (2022): 375-385.
K. Zajas, Nieobecna kultura. Przypadek Infl ant Polskich, Kraków 2008
T. Zarycki, Polska jako peryferie, Wyd. Scholar, Warszawa 2016.