Czytanie (dla) innych – zajęcia językoznawcze II 3000-LPTA2CZ-J2
Na zajęciach omówimy teoretyczne i metodologiczne podstawy opisu społecznych odmian języka ze szczególnym uwzględnieniem socjolektów, które stanowią jeden z wyrazistszych przejawów wewnętrznego zróżnicowania polszczyzny. Celem kursu jest wyposażenie studentów w narzędzia pozwalające na samodzielną analizę języków różnych środowisk – będziemy się przyglądać temu, jak takie języki powstają, jakie funkcje pełnią w relacjach społecznych i w jaki sposób odsłaniają wartości, normy oraz doświadczenia swoich użytkowników.
Porównamy socjolekty mające długą historię (np. slang młodzieżowy czy żargon przestępczy) z tymi, które ukształtowały się stosunkowo niedawno (np. językami społeczności internetowych) i których słownictwo wyjątkowo szybko reaguje na współczesne przemiany kulturowe, technologiczne i obyczajowe. Zwrócimy także uwagę na źródła najnowszej frazeologii pojawiającej się w odmianach środowiskowych.
W części praktycznej będziemy analizować autentyczne materiały językowe: rozpoznawać cechy dystynktywne socjolektów, badać jednostki leksykalne charakterystyczne dla wybranych środowisk oraz śledzić przepływy słownictwa między polszczyzną ogólną a socjolektami. Będziemy również pracować z różnymi słownikami rejestrującymi leksykę środowiskową – porównywać sposoby jej opisu, zestawiać starsze i nowsze opracowania oraz analizować rozwiązania stosowane w słownikach internetowych.
Studenci poznają ponadto ogólne mechanizmy powstawania nowych jednostek leksykalnych oraz typologię innowacji językowych. Zrozumienie tych zagadnień pozwoli im lepiej uchwycić źródła współczesnych zmian w słownictwie i powiązać je z konkretnymi potrzebami komunikacyjnymi użytkowników języka. Przedmiot stanowi również teoretyczne i metodologiczne przygotowanie do zajęć warsztatowych związanych z analizą i opisem współczesnej leksyki.
Zakres tematów:
A. WPROWADZENIE DO BADAŃ NAD SPOŁECZNYM ZRÓŻNICOWANIEM JĘZYKA
1. Społeczne zróżnicowanie współczesnej polszczyzny na tle innych odmian języka.
2. Terminologia stosowana w opisie społecznych odmian języka (socjolekt, profesjolekt, slang, żargon, gwara środowiskowa, język subkultury, język wspólnoty internetowej, język wspólnoty tematycznej i in.).
3. Typologie środowiskowych odmian polszczyzny (propozycje klasyfikacyjne S. Grabiasa, D. Buttler, H. Satkiewicz, T. Piekota i innych badaczy). Relacje między socjolektami, profesjolektami i językami wspólnot zainteresowań.
4. Podstawowe kategorie socjolektalne: zawodowość, tajność, ekspresywność.
B. SOCJOLEKTY JAKO ZJAWISKO SPOŁECZNE I KULTUROWE
1. Dawne i współczesne odmiany środowiskowe polszczyzny. Socjolekty zanikające, rozwijające się i nowo powstające.
2. Wpływ przemian społecznych, kulturowych i technologicznych na rozwój leksyki środowiskowej. Socjolekty jako rejestratory przemian społecznych i kulturowych.
3. Współczesne wspólnoty komunikacyjne i mikrospołeczności językowe. Cyberwspólnoty i język społeczności internetowych. Wspólnoty tematyczne i ich leksyka – relacje między socjolektami a leksyką wspólnot zainteresowań.
4. Socjolekt jako narzędzie budowania tożsamości grupowej i interpretowania rzeczywistości społecznej. Funkcje socjolektów: m.in. integrująca, identyfikująca i separująca.
C. LEKSYKA ŚRODOWISKOWA – STRUKTURA, ROZWÓJ I METODY ANALIZY
1. Źródła współczesnych innowacji leksykalnych i frazeologicznych. Typy innowacji językowych we współczesnej polszczyźnie. Zapożyczenia, neosemantyzmy, derywacja i inne sposoby wzbogacania leksyki środowiskowej.
2. Frazeologia środowiskowa i jej funkcje komunikacyjne. Typy związków frazeologicznych i mechanizmy frazeotwórcze. Ekspresywność i aksjologizacja leksyki środowiskowej.
3. Przepływy słownictwa między polszczyzną ogólną a socjolektami. Leksyka swoista i wspólnoodmianowa. Problemy ustalania zasobu leksykalnego socjolektu.
4. Metody badania środowiskowych odmian języka. Rozpoznawanie cech dystynktywnych wybranych socjolektów. Analiza autentycznych materiałów językowych reprezentujących różne odmiany środowiskowe.
5. Analiza słowników leksyki środowiskowej – tradycyjnych i internetowych. Wybrane aspekty słownikowego opisu socjolektyzmów.
Koordynatorzy przedmiotu
Rodzaj przedmiotu
Tryb prowadzenia
Efekty kształcenia
Osoba uczestnicząca w zajęciach zna i rozumie:
• podstawowe pojęcia, teorie i klasyfikacje dotyczące społecznego zróżnicowania języka oraz funkcjonowania socjolektów, profesjolektów i języków wspólnot komunikacyjnych (realizuje efekt kierunkowy K_W03)
• procesy kształtujące współczesną leksykę środowiskową, w tym wpływ przemian społecznych, kulturowych i technologicznych na rozwój odmian środowiskowych polszczyzny (realizuje efekty kierunkowe K_W04, K_W06)
• mechanizmy powstawania innowacji leksykalnych i frazeologicznych oraz podstawowe sposoby opisu i analizy leksyki środowiskowej (realizuje efekt kierunkowy K_W03)
• rolę języka w budowaniu tożsamości grupowej oraz w interpretowaniu i wartościowaniu rzeczywistości społecznej (realizuje efekt kierunkowy K_W06)
Osoba uczestnicząca w zajęciach potrafi:
• analizować wybrane zjawiska językowe charakterystyczne dla społecznych odmian polszczyzny oraz dobierać odpowiednie metody ich opisu (realizuje efekt kierunkowy K_U04)
• rozpoznawać cechy dystynktywne różnych socjolektów oraz interpretować ich funkcje komunikacyjne i społeczne na podstawie autentycznych materiałów językowych (realizuje efekty kierunkowe K_U04, K_U08)
• wyszukiwać, selekcjonować i krytycznie wykorzystywać materiały językowe oraz źródła leksykograficzne, w tym słowniki internetowe i zasoby cyfrowe (realizuje efekt kierunkowy K_U02)
• przygotować projekt dotyczący wybranego zjawiska z zakresu leksyki środowiskowej lub społecznego zróżnicowania języka oraz przedstawić jego wyniki w formie krótkiego wystąpienia ustnego (realizuje efekty kierunkowe K_U07, K_U10)
Osoba uczestnicząca w zajęciach jest gotowa:
• do krytycznej oceny źródeł i interpretacji dotyczących współczesnych zjawisk językowych oraz do pogłębiania własnej wiedzy językoznawczej (realizuje efekt kierunkowy K_K01)
• do świadomego i odpowiedzialnego uczestnictwa w dyskusjach dotyczących języka, komunikacji i zróżnicowania społecznego (realizuje efekty kierunkowe K_K01, K_K04)
• do dostrzegania związku między językiem a przemianami społecznymi, kulturowymi i technologicznymi oraz do refleksji nad społecznym wymiarem komunikacji (realizuje efekt kierunkowy K_K03)
Kryteria oceniania
Podstawę zaliczenia zajęć stanowią: obecność i aktywne uczestnictwo w ćwiczeniach, przygotowanie projektu (pracy zaliczeniowej) związanego z analizą wybranego zagadnienia dotyczącego społecznych odmian języka oraz egzamin końcowy.
Projekt powinien opierać się na samodzielnie zgromadzonym i przeanalizowanym materiale językowym związanym z wybraną odmianą środowiskową polszczyzny, wspólnotą komunikacyjną lub wybranym zjawiskiem leksykalnym. Temat projektu należy wcześniej uzgodnić z prowadzącą zajęcia. Elementem zaliczenia projektu jest jego przedstawienie podczas zajęć w formie krótkiego (ok. 20-minutowego) wystąpienia. Ocenie podlegają: dobór i analiza materiału, umiejętność zastosowania podstawowych narzędzi opisu językoznawczego, poprawność merytoryczna oraz sposób prezentacji wyników pracy.
UWAGA: temat projektu przygotowywanego w ramach ćwiczeń nie może być tożsamy z tematem projektu opracowywanego w ramach warsztatu zaliczającego moduł.
Zajęcia kończą się egzaminem pisemnym sprawdzającym znajomość zagadnień omawianych podczas kursu. Warunkiem zaliczenia egzaminu jest uzyskanie co najmniej 60% punktów.
CZAS PRACY STUDENTA NA ZAJĘCIACH (3 ECTS)
1. udział w zajęciach – 30 godz. => 1 ECTS
2. bieżące przygotowywanie się do zajęć oraz przygotowanie projektu i wystąpienia – 30 godz. => 1 ECTS
3. przygotowanie do egzaminu końcowego – 30 godz. => 1 ECTS
Student ma prawo do dwóch nieusprawiedliwionych nieobecności w semestrze.
Jeśli student ma więcej nieusprawiedliwionych nieobecności, nie otrzymuje zaliczenia z zajęć.
Jeśli student chce usprawiedliwić nieobecności, musi w ciągu tygodnia udokumentować ich obiektywne przyczyny (np. zwolnieniem lekarskim).
Podstawa: Regulamin studiów na Uniwersytecie Warszawskim:
a. pkt. 17 par. 2,
b. pkt.4. 5 par. 17,
c. par. 33.
Jeśli student chce na potrzeby pracy zaliczeniowej lub prac cząstkowych skorzystać z narzędzi sztucznej inteligencji, musi:
a. uzyskać na to zgodę osoby prowadzącej zajęcia,
b. uzgodnić z osobą prowadzącą zajęcia cele i zakres wykorzystania narzędzi sztucznej inteligencji.
Student nie może korzystać z narzędzi sztucznej inteligencji, aby redagować prace w języku polskim, chyba że osoba prowadząca zajęcia się na to zgodzi.
3. Jeśli student wykorzysta narzędzia sztucznej inteligencji:
a. bez zgody osoby prowadzącej zajęcia lub
b. w sposób z nią nieuzgodniony,
osoba prowadząca zajęcia stosuje procedury analogiczne do tych stosowanych w procedurze antyplagiatowej. Procedury te opisała Uniwersytecka Rada ds. Kształcenia w uchwale nr 14.
Podstawa:
1. Uchwała nr 170 Rady Dydaktycznej dla kierunków studiów: filologia bałtycka, filologia klasyczna i studia śródziemnomorskie, filologia polska, filologia polskiego języka migowego, kulturoznawstwo – wiedza o kulturze, logopedia ogólna i kliniczna, slawistyka, sztuka pisania, sztuki społeczne z dnia 27 lutego 2024 r. w sprawie wytycznych dotyczących korzystania z narzędzi sztucznej inteligencji w procesie kształcenia na Wydziale Polonistyki
2. Uchwała nr 98 Uniwersyteckiej Rady ds. Kształcenia z dnia 8 grudnia 2023 r. w sprawie wytycznych dotyczących korzystania z narzędzi sztucznej inteligencji w procesie kształcenia
3. Uchwała nr 14 Uniwersyteckiej Rady ds. Kształcenia z dnia 13 lipca 2020 r. w sprawie wytycznych dotyczących standardów i procedur postępowania w przypadku przygotowywania prac zaliczeniowych i dyplomowych z naruszeniem prawa na Uniwersytecie Warszawskim.
Literatura
1. Grabias S., Język w zachowaniach społecznych, Lublin 2001.
2. Jarosz B., 2013, O zasięgu słownictwa socjolektalnego w XXI wieku, „Białostockie Archiwum Językowe” nr 13, s. 97–116.
3. Kłosińska K., 2016, Skąd się biorą frazeologizmy? Źródła frazeologizmów i mechanizmy frazeotwórcze, [w:] G. Dziamska-Lenart, J. Liberek (red.), Perspektywy współczesnej frazeologii polskiej. Geneza dawnych i nowych frazeologizmów polskich, Poznań, s. 19–51.
4. Kłosińska K., 2017, O zagrożeniach i bogactwie polszczyzny – dwadzieścia lat później, [w:] K. Kłosińska, R. Zimny (red.), Przyszłość polszczyzny – polszczyzna przyszłości, Warszawa, s. 36–47.
5. Kołodziejek E., Człowiek i świat w języku subkultur, Szczecin 2005.
6. Maffesoli M., Czas plemion. Schyłek indywidualizmu w społeczeństwach ponowoczesnych, przeł. M. Bucholc, Warszawa 2008.
7. Markowski A., Wykłady z leksykologii, Warszawa 2012.
8. Pędzich B., Jak powstaje socjolekt? Studium słownictwa paralotniarzy, Warszawa 2012.
9. Pędzich B., 2019, Socjolekty wczoraj i dziś. Wpływ przemian społeczno-kulturowych przełomu XX i XXI wieku na rozwój środowiskowych odmian języka, [w:] A. Frączek, A. Just (red.), Język (w) transformacji – transformacja w języku, Warszawa, s. 70–88.
10. Piekot T., Język w grupie społecznej. Wprowadzenie do analizy socjolektu, Wałbrzych 2008.
11. Senderska J., 2011, Wzbogacanie leksyki środowiskowej na przykładzie wybranych odmian socjolektalnych polszczyzny, „Respectus Philologicus” nr 20, s. 181–191.
12. Smoleń-Wawrzusiszyn M., 2016, Socjolekty wirtualne – metody lingwistyki a komunikacja językowa w społecznościach sieciowych, [w:] P. Siuda (red.), Metody badań online, Gdańsk, s. 182–234.
13. Szpunar M., 2004, Społeczności wirtualne jako nowy typ społeczności – eksplikacja socjologiczna, „Studia Socjologiczne” nr 2, s. 95–135.
14. Wilkoń A., Typologia odmian językowych współczesnej polszczyzny, Katowice 2000.
15. Wybrane hasła i materiały publikowane w serwisie Obserwatorium Językowe UW (obserwatoriumjezykowe.uw.edu.pl).