Z dziejów wojska kwarcianego (1563-1652). Organizacja, struktura, kadra, koszty utrzymania 2900-MK1-DWK-KL
Obrona kresów płd-wsch. Rzeczpospolitej i nie wywiązywanie się z powierzonych zadań przez obronę potoczną funkcjonującą od 1492 roku spowodowało utworzenie wojska kwarcianego, które uczestniczyło także na innych teatrach operacyjnych w razie zagrożenia granic Rzeczpospolitej. Liczyło ono od 2- 4 tysięcy żołnierzy utrzymywanego ze skarbu państwa i nie było w stanie przeciwstawić się nieprzyjacielowi. Kadra oficerska oddziałów kwarcianych stanowiła wówczas rdzeń nowo tworzonych zaciągów do działań przeciwko Turcji, Moskwie czy Szwecji począwszy od przełomu XVI/XVII wieku. Formacja ta złożona była z jazdy (husarii, kozaków) oraz piechoty i dragonii, która obsadzała nieliczne twierdze Rzeczpospolitej na czele z Kamieńcem Podolskim. Mimo swej małej liczebności święciła sukcesy szczególnie w walkach z Tatarami aż do wybuchu powstania B.Chmielnickiego. Wielu dowódców wojsk kwarcianych służących w elitarnych rotach husarskich uzyskało intratne nadania i urzędy dzięki wsparciu swych patronów (klientela). Przykładem jest awans znanego rtm, a następnie regimentarza sił kwarcianych na Ukrainie Stefana Chmieleckiego, który dostąpił zaszczytu awansu na senatora- obejmując województwo kijowskie w 1630 r. Wiele miejsca będą zajmowały relacje pomiędzy wojskiem kwarcianym, często stacjonującym w województwach ukrainnych Rzeczpospolitej a społeczeństwem, które doznawało licznych krzywd i grabieży ze strony towarzystwa chorągiewnego, które nieopłacone dopuszczało się rozbojów tak w trakcie przechodów na leża jak w trakcie przemarszu do obozów wojskowych.
Rodzaj przedmiotu
ogólnouniwersyteckie
Efekty uczenia się
Po zakończeniu cyklu wykładów studenci powinni wykazać się wiedzą nt.:
-organizacji i struktury wojska kwarcianego w omawianej epoce;
- kosztach utrzymania tych sił jako formacji państwowej finansowanej z budżetu Rzeczpospolitej;
-przyczyn konieczności reform w funkcjonowaniu systemu skarbowo-wojskowego w połowie XVII wieku, co skutkowało powołaniem sił komputowych;
-zalet i wad funkcjonującego systemu zaciągu do oddziałów wojsk kwarcianych do połowy XVII wieku;
-omówić system dowodzenia dt. tych oddziałow w kontekście głównego zadania – obrony kresów płd-wsch. Rzeczpospolitej przed najazdami tatarskimi;
-umieć przedstawić istotne etapy rozwoju sił kwarcianych w kontekście toczonych przez nie batalii na trzech teatrach operacyjnych: prusko-inflanckim, wschodnim (Moskwa) i płd-wsch (Turcja, Chanat Krymski)
-porównać system funkcjonujący w Rzeczpospolitej z wypracowanymi w tym względzie systemami organizacji sił państwowych w innych państwach europejskich np. w Rzeszy, Szwecji, Rosji, Francji, Anglii czy Hiszpanii.
Kryteria oceniania
Wymagany jest test zaliczeniowy pisany przez studentów
Literatura
G.Parker, Historia sztuki wojennej. Od starożytności do czasów współczesnych, Warszawa 2008;
B.Baranowski, Organizacja wojska polskiego w latach trzydziestych i czterdziestych XVII wieku, Warszawa 1951;
S.Ciara, Konfederacje wojskowe w Polsce w latach 1590-1610; w: Studia i Materiały do Historii Wojskowości (cyt. SMHW), t.31, Warszawa 1989, s. 61-80.
A.Filipczak-Kocur, Skarbowość Rzeczypospolitej 1587- 1648, Warszawa 2006;
P.Gawron, Hetman koronny w systemie ustrojowym Rzeczypospolitej w latach 1581-1646, Warszawa 2010;
P.Gawron, Żołnierz i trybunały w siedemnastowiecznej Koronie; w: Zeszyty prawnicze UKSW, Warszawa 2007, z.7/1, s. 293-310.
T.Korzon, Dzieje wojen i wojskowości w Polsce, t. I-III, wyd. II, Lwów-Warszawa 1923 ( reprint);
M.Kukiel, Zarys historii wojskowości w Polsce, wyd. III, Kraków 1929 (reprint);
K.Kościelniak , Kadra oficerska w wojsku koronnym w latach 1576-1648. Studia nad zawodem wojskowym, Toruń 2011;
K.Łopatecki, „Disciplina militaris” w wojskach Rzeczypospolitej do połowy XVII wieku, Białystok 2012;
M.Nowak, J.Wimmer, Historia oręża polskiego 963-1795, Warszawa 1981;
W.Pałucki, Drogi i bezdroża skarbowości polskiej XVI i pierwszej połowy XVII wieku, Wrocław 1974;
T.M.Nowak, Polskie tłumaczenia europejskiej literatury wojskowej dokonane w XVI- XVIII wieku, Warszawa 2000;
T.M.Nowak, Polska technika wojenna XVI-XVIII w. ,Warszawa 1970;
M.Plewczyński, Żołnierz jazdy obrony potocznej za panowania Zygmunta Augusta. Studia nad zawodem wojskowym w XVI wieku, Warszawa 1985;
M.Plewczyński, Wojny i wojskowość polska w XVI wieku, t.III. Lata 1576-1599, Zabrze 2013;
J.Urwanowicz, Wojskowe „sejmiki”. Koła w wojsku Rzeczypospolitej XVI-XVIII wieku, Białystok 1996;
J.Wimmer, Wojsko i skarb Rzeczypospolitej u schyłku XVI i w I połowie XVII wieku, SMHW. T.14/1, Warszawa 1968, s. 3-91.
J.Wimmer, Historia piechoty polskiej do 1864 roku, Warszawa 1978;
Wypisy źródłowe do historii polskiej sztuki wojennej, z.5; Polska sztuka wojenna w latach 1563-1647, oprac. Z.Spieralski, J.Wimmer, Warszawa 1961;
A.Aberg, The Swedish Army, from Lützen to Narva; w: Sweden’s Age of Greatness, ed. M.Roberts, London 1973, s. 265-287;
J.Black, A Military Revolution? Military Change and European Society 1550-1800, Basingstoke 1991;
J.Chagniot, Guerre et société a l’époque modernę, Paris 2001;
J.A.Lynn, Giant of the Grande Siecle. The French Army 1610-1715, Cambridge 1997;
D.Parrot, Richelie’s Army. War, Government and Society in France 1624- 1642, Cambridge 2001;
G.Parker, The Army of Flanders and the Spanish Road. The Logistics and Defeat in the Low Countries’ War, Cambridge 1972;
G.Parker, The Military Revolution. Military Innovation and the Rise of the West, 1500-1800, Cambridge 1988;
M.Roberts, The Military Revolution, 1560- 1660, London 1956;
M.Roberts, Gustavus Adolphus. A History of Sweden 1611-1632, t.1-2, London 1958.
R.A. Stradling, Philip IV and the Government of Spain 1621- 1665, Cambridge 1988.