Europa Wschodnia w średniowieczu: archeologia i historia Słowian, Rusi, Bałtów i Ugrofinów 2800-ZWEURWS-OG
W średniowieczu Europa Wschodnia była zamieszkana przez liczne plemiona słowiańskie, bałtyjskie i ugrofińskie, które często reprezentowały różne poziomy rozwoju społecznego i gospodarczego, co prowadziło do powstania złożonych relacji dominacji i podporządkowania między nimi.
Koniec I tysiąclecia n.e. to okres formowania się wczesnego państwa znanego jako Ruś, na rozległych terytoriach zamieszkiwanych przez Słowian Wschodnich. Istotną rolę w tym procesie odegrali przybysze ze Skandynawii, zainteresowani rozwojem i wykorzystaniem transkontynentalnych szlaków handlowych łączących Europę Północną z arabskim Wschodem i Bizancjum.
Kluczową rolę w rozwoju różnych regionów Europy Wschodniej odegrało rozprzestrzenianie się religii monoteistycznych – chrześcijaństwa i islamu. Religie te nie tylko zasadniczo zmieniły sposób życia średniowiecznych społeczeństw, które przyjęły nową wiarę, ale również wywarły istotny wpływ na ich pogańskich sąsiadów.
Ogromny wpływ na dzieje ludności większości terytoriów Europy Wschodniej miał pogrom mongolski. Zasadniczo zmienił polityczną mapę regionu, doprowadzając do upadku istniejących struktur państwowych i powstania nowych, takich jak Złota Horda czy Wielkie Księstwo Litewskie.
Celem zajęć jest zapoznanie studentów z głównymi procesami historycznymi przebiegającymi w Europie Wschodniej w okresie średniowiecza, najważniejszymi kulturami archeologicznymi, ich chronologią i pochodzeniem etnicznym, a także głównymi cechami rozwoju społecznego i gospodarczego regionu, które można zrekonstruować na podstawie materiałów badań archeologicznych.
Wykłady będą prowadzone zgodnie z następującymi blokami tematycznymi:
1. Europa Wschodnia w średniowieczu: chronologia, geografia, źródła archeologiczne i pisane.
2. Archeologiczna panorama Europy Wschodniej we wczesnym średniowieczu: wprowadzenie.
3. Pochodzenie Słowian. Osadnictwo Słowian na terenach Europy Wschodniej.
4. Powstanie państwa na Rusi. Ruś w IX–X wieku. „Kwestia normańska”: rola Skandynawów w kształtowaniu się państwa na Rusi. Kultura materialna i obrządek pogrzebowy Skandynawów w Europie Wschodniej.
5. Pogaństwo vs chrześcijaństwo. Pogaństwo Słowian i Skandynawów w świetle źródeł pisanych i archeologicznych. Przyjęcie chrześcijaństwa. Chrześcijańskie innowacje w kulturze materialnej i duchowej. Rozprzestrzenianie się pisma.
6. Pojawienie się miast na Rusi. Miasta w XI–XIII wieku: ludność, życie codzienne i kultura materialna.
7. Handel i szlaki handlowe w Europie Wschodniej we wczesnym średniowieczu. Towary, pieniądze i pieniądz towarowy.
8. Bałtowie we wczesnym średniowieczu: terytorium osadnictwa, kultura materialna i obrządki pogrzebowe.
9. Archeologia krucjat bałtyckich i powstanie Wielkiego Księstwa Litewskiego.
10. Finowie nad wschodnim wybrzeżem Bałtyku: terytorium osadnictwa, kultura materialna i obrządki pogrzebowe.
11. „W drodze do Krainy Mroku” – Ugrofinowie Europy Wschodniej: terytorium osadnictwa, kultura materialna i obrzędy pogrzebowe.
12. Bułgaria Nadwołżańska: terytorium, ludność, kultura materialna, przyjęcie islamu.
13. Pogrom mongolski w Europie Wschodniej: katstrofa militarna w świetle źródeł archeologicznych.
14. Archeologia Złotej Ordy: ludność, kultura materialna i duchowa, obrządki pogrzebowe.
15. Archeologiczna panorama Europy Wschodniej w późnym średniowieczu: podsumowanie.
Rodzaj przedmiotu
Tryb prowadzenia
Koordynatorzy przedmiotu
Efekty kształcenia
- zna główne kultury archeologiczne Europy Wschodniej z okresu wczesnego średniowiecza,
- zna główne etapy rozwoju szlaków handlowych, pierwszych miast i państw na terytorium Europy Wschodniej,
- zna najważniejsze znaleziska i stznowska archeologiczne świadczące o rozprzestrzenianiu się religii monoteistycznych w średniowiecznej Europie Wschodniej,
- potrafi samodzielnie wyszukiwać i analizować informacje naukowe dotyczące archeologii średniowiecznej Europy Wschodniej.
Kryteria oceniania
Obecność na zajęciach jest warunkiem dopuszczenia do zaliczenia. Dozwolone jest 2 nieusprawiedliwionych nieobecności w semestrze. Osoby, które nie wykażą się wystarczającą frekwencją nie będą klasyfikowane.
Sposób ocenienia osiągnięcia efektów uczenia się: egzamin ustny.
Literatura
1. Androshchuk F. Vikings in East: Essays on the Contacts on the Road to Byzantium (800–1100), Uppsala, 2013.
2. A Viking Century Chernihiv area from 900 to 1000 AD. S. Stepanenko (ed.), Paris, 2022.
3. Die Rus' im 9. und 10. Jahrhundert. Ein archäologisches Panorama. N.A. Makarov (hrsg.). Studien zur Siedlungsgeschichte und Archäologie der Ostseegebiete, Band 14, Kiel, 2017.
4. Duczko W. Ruś wikingów. Skandynawowie we wczesnośredniowiecznej Europie Wschodniej, Warszawa, 2025.
5. Franklin S., Shepard J. The Emergence of Rus, 750–1200, London, 1996.
6. Lietuvos archeologija, Vol. V, From the first inhabitants to the 12th century, Klaipėda, 2023.
7. Noonan T. S. The Islamic World, Russia and the Vikings, 750–900. The Numismatic Evidence, Routledge, 1998.
8. Salamon M., Wołoszyn M., Musin A., Špehar P. (eds.). Rome, Constantinople and Newly-Converted Europe: Archaeological and Historical Evidence, Vol. I–II, Kraków – Leipzig – Rzeszów – Warszawa, 2012.
9. Tvauri A. The Migration Period, Pre-Viking Age, and Viking Age in Estonia, Tartu, 2012.
10. Vasks A., Zariņa G. (eds.). Latvijas arheoloģijas rokasgrāmata, Rīga 2021
11. Zabiela G., Baubonis Z., Marcinkevičiūtė E. (eds.). A Hundred Years of Archaeological Discoveries in Lithuania, Vilnius, 2016.
Więcej informacji
Dodatkowe informacje (np. o kalendarzu rejestracji, prowadzących zajęcia, lokalizacji i terminach zajęć) mogą być dostępne w serwisie USOSweb: