Strefa bałtycka od późnej epoki żelaza po wczesne średniowiecze 2800-ZMEPZEL
Zajęcia mają na celu omówienie kluczowych i najciekawszych zjawisk związanych z osadnictwem, obrzędowością pogrzebową oraz zachowaniami rytualnymi społeczności zamieszkujących strefę Morza Bałtyckiego, obejmującą północną Polskę, południową Skandynawię oraz ziemie bałtyjskie, w okresie wpływów rzymskich, wędrówek ludów oraz we wczesnym średniowieczu (I–XI w. n.e.). Kurs obejmuje zagadnienia dotyczące przemian kulturowych, demograficznych i społecznych oraz relacji między różnymi grupami etnicznymi, uwzględniając zarówno perspektywę regionalną, jak i kontaktów dalekosiężnych.
Zakres tematyczny zajęć:
• Pomorze:
– Analiza osadnictwa w okresie wpływów rzymskich, z uwzględnieniem społeczności kultury wielbarskiej.
– Przemiany demograficzne i kulturowe w późnym okresie wędrówek ludów, w tym obecność grup przybyszów ze Skandynawii.
– Początki osadnictwa słowiańskiego od VII w. oraz rozwój kultury Słowian do czasu włączenia Pomorza w orbitę wpływów monarchii piastowskiej.
– Obrządek pogrzebowy kultury wielbarskiej, obejmujący konstrukcje naziemne (kręgi kamienne, kurhany) oraz różnorodne formy pochówków (ciałopalne i inhumacyjne).
– Przemiany w obrządku pogrzebowym Słowian – przejście od ciałopalenia do dominującej inhumacji na przestrzeni kilku stuleci.
– Analiza źródeł sepulkralnych jako podstawa do dyskusji o kontaktach i zróżnicowaniu społecznym lokalnych wspólnot.
• Południowa Skandynawia i wyspy bałtyckie (Gotlandia, Olandia, Bornholm):
– Archeologia późnej epoki żelaza i epoki wikingów.
– Charakterystyka osadnictwa i zróżnicowanego obrządku pogrzebowego społeczeństw skandynawskich.
– Dalekosiężne kontakty handlowe, militarne i kulturowe oraz struktura społeczna wspólnot wyspiarskich.
– Urbanizacja basenu Bałtyku oraz rozwój emporiów handlowych.
– Chrystianizacja południowej Skandynawii.
– Aktywność „wikingów” w regionie bałtyckim.
• Ziemie zachodniobałtyjskie:
– Geneza kultur zachodniobałtyjskich we wczesnej epoce żelaza.
– Zróżnicowanie kulturowe w okresie wpływów rzymskich (kultura bogaczewska, sudowska, Dollkeim-Kovrowo).
– Kultura sudowska w fazie prudziskiej i jej specyfika.
– Fenomen grupy olsztyńskiej oraz horyzontu postolsztyńskiego.
– Starożytne źródła pisane – problem Galindów i Sudawów.
– Specyficzny stan źródeł dotyczących ziem dawnych Prus – losy materiałów zabytkowych i dokumentacji w czasie II wojny i po niej.
Cel zajęć:
– Przybliżenie specyfiki archeologii strefy bałtyckiej w kontekście osadnictwa, obrzędowości pogrzebowej i zachowań rytualnych.
– Omówienie głównych fenomenów kulturowych społeczności germańskich, skandynawskich, bałtyjskich oraz słowiańskich w oparciu o źródła archeologiczne.
– Analiza zróżnicowania społecznego i kontaktów międzykulturowych w ujęciu diachronicznym.
Rodzaj przedmiotu
Tryb prowadzenia
Koordynatorzy przedmiotu
Efekty kształcenia
Student zna podstawowe pojęcia i terminologię stosowane w archeologii epoki żelaza i wczesnego średniowiecza (K_W02). Posiada podstawową wiedzę w zakresie opisu, analizy i interpretacji źródeł archeologicznych (K_W03). Dysponuje uporządkowaną wiedzą na temat przemian kulturowych i osadniczych na obszarze południowej Skandynawii w epoce żelaza oraz we wczesnym średniowieczu (K_W04).
Umiejętności:
Student potrafi wyszukiwać, analizować, oceniać, selekcjonować i wykorzystywać informacje o źródłach archeologicznych oraz ich kontekście, korzystając z literatury naukowej i mediów elektronicznych (K_U01). Umie także prezentować zespoły źródeł archeologicznych pochodzące z różnych kategorii stanowisk (K_U03).
Kryteria oceniania
Egzamin końcowy.
Literatura
Skandynawia:
Adamsen, Ch. (ed.), 2009, Sorte Muld: Wealth, Power and Religion at an Iron Age Central Settlement on Bornholm, Rønne.
Alfsdotter, C., Papmehl-Dufay, L., Victor, H., 2018, A moment frozen in time: evidence of a late fifth-century massacre at Sandby borg, Antiquity 92(362), 421–436.
Almgren, O., Nerman, B., 1923, Die ältere Eisenzeit Gotlands, Stockholm.
Andrén, A., 2014, Tracing Old Norse Cosmology: The World Tree, Middle Earth, and the Sun in Archaeological Perspectives, Lund.
Callmer, J., 1991, Urbanization in Scandinavia and the Baltic Region c. AD 700–1100, Lund.
Forte, A., Pedersen, F., Oram, R., 2010, Państwa Wikingów. Podboje, władza. Wiek IX–XI, Warszawa.
Gannholm, T., 2015, The Gotlandic Merchant Republic and Its Medieval Churches.
Gardeła, L., 2021, Women and Weapons in the Viking World. Amazons of the North, Oxford–Philadelphia.
Graham-Campbell, J., 2001, The Viking World, London.
Graham-Campbell, J., Sindbæk, S., Williams, G., 2011, Silver Economies, Monetisation and Society in Scandinavia, AD 800–1100, Aarhus.
Ilkjaer J., 2007, Illerup Adal, czarodziejskie zwierciadło archeologii, Warszawa.
Jørgensen, A. N., 1999, Waffen & Gräber. Typologische und chronologische Studien zu skandinavischen Waffengräbern 520/30 bis 900 n.Chr. Nordiske Fortidsminder Serie B, Volume 17, København.
Naum, M., 2009, Homelands lost and gained: Slavic migration and settlement on Bornholm in the early Middle Ages.
Ostergaard Sorensen, P., 2022, Gudme: Iron Age Settlement and Central Halls, Oxford-Philadelphia.
Pedersen, A., 2014, Dead Warriors in Living Memory. A Study of Weapon and Equestrian Burials in Viking-age Denmark, AD 800–1000, Copenhagen.
Price, N., 2025, Dzieci jesionu, dzieci wiązu. Historia Wikingów, Warszawa.
Słupecki, L., 2012, Mitologia skandynawska w epoce Wikingów, Warszawa.
Viking-Age Trade: Silver, Slaves and Gotland, eds. J. Gruszczyński, M. Jankowiak, J. Shepard, 2022, London–New York.
Ölands järnålders-gravfält, 1987–2001, Vols. 1–4.
Pomorze:
Andrzejowski, J. (red.), 2014, Okruch złota w popiele ogniska… Starożytne nekropole w Czarnówku i ich tajemnice. A Fleck of Gold in the Ashes… Mysteries of the Prehistoric Cemeteries at Czarnówko, Monumenta Archaeologica Barbarica, Series Popularis 1, Lębork–Warszawa.
Andrzejowski, J. (red.), 2015, Czarnówko, stan. 5. Cmentarzysko z późnej starożytności na Pomorzu, cz. 1, Monumenta Archaeologica Barbarica, Series Gemina 5, Lębork–Warszawa.
Dulinicz, M., 2001, Kształtowanie się Słowiańszczyzny Północno-Zachodniej, Warszawa.
Mączyńska, M., 2011 (2009), Der frühvölkerwanderungszeitliche Hortfund aus Łubiana, Kreis Kościerzyna (Pommern), Bericht der Römisch-Germanischen Kommission 90, 7–482.
Mączyńska, M., Urbaniak, A., 2007, Babi Dół-Borcz, pow. Kartuzy, stan. 2. Badania cmentarzyska z okresu rzymskiego w latach 1993–2003, Acta Universitatis Lodziensis, Folia Archaeologica 25, 25–52.
Rębkowski, M., 2020, Jak powstało Pomorze? Studium tworzenia państwowości we wczesnym średniowieczu, Warszawa.
Schuster, J., 2018, Czarnówko, stan. 5. Osiem grobów okazałych – narodziny nowych elit w II wieku po Chr. w basenie Morza Bałtyckiego, Monumenta Archaeologica Barbarica, Series Gemina VIII, Lębork–Warszawa.
Strobin, A., 2014, Pochówek w kłodzie z zapinkami oczkowatymi serii pruskiej na cmentarzysku kultury wielbarskiej w Brzynie, pow. pucki, w: J. Andrzejowski (red.), In medio Poloniae barbaricae: Agnieszka Urbaniak in memoriam, Monumenta Archaeologica Barbarica, Series Gemina 3, Warszawa, 223–232.
Strobin, A., Machajewski, H., 2017, Cmentarzysko z okresu wędrówek ludów w Brzynie, pow. pucki, stanowisko 7. Ze studiów nad okresem wędrówek ludów na Pomorzu Wschodnim, w: J. Andrzejowski et al. (red.), Orbis Barbarorum. Studia ad Archaeologiam Germanorum et Baltorum temporibus Imperii Romani pertinentia Adalberto Nowakowski dedicata, Monumenta Archaeologica Barbarica, Series Gemina VI, Warszawa–Schleswig, 549–574.
Wadyl, S., 2015, Wczesnośredniowieczne cmentarzysko w Czarnówku, w: J. Andrzejowski (red.), Czarnówko, stan. 5. Cmentarzysko z późnej starożytności na Pomorzu, cz. 1, Monumenta Archaeologica Barbarica, Series Gemina 5, Lębork–Warszawa, 43–68.
Walenta, K., 2007, Kręgi kamienne na cmentarzyskach kultury wielbarskiej na Pomorzu i ich związek z obrzędami i praktykami kultowymi, Acta Universitatis Lodziensis, Folia Archaeologica 25, 129–154.
Bałtowie:
Bitner-Wróblewska, A., 1994, Z badań nad ceramiką zachodniobałtyjską w okresie wędrówek ludów. Problem tzw. kultury sudowskiej, Barbaricum 3, Warszawa, 219-241.
Bitner-Wróblewska, A., 1998, Suwalszczyzna w okresie wędrówek ludów, [w:] M. Karczewski (red.), Ceramika zachodniobałtyjska od wczesnej epoki żelaza do początku ery nowożytnej. Materiały z konferencji – Białystok, 14-16 maja 1997, Białystok, 305-311.
Bitner-Wróblewska, A., 2010, North-eastern Poland in first centuries AD - a world apart, [w:] U. Lund Hansen, A. Bitner-Wróblewska (red.), Contacts across the Baltic Sea in the Iron Age. Network Denmark-Poland, 2005 -2008, København-Warszawa, 141-184.
Hoffmann, M.J., 1993, Otto Tischler – w stulecie śmierci, Pomorania Antqua XV, 314-338.
Jahn, Ch., Neumayer, H., Szter, I., 2018, Die Odyssee der Prussia-Sammlung an das Museum für Vor- und Frühgeschichte Berlin und ihre wissenschaftliche Rekonstruktion: ein (Etappen-) Bericht, Acta Praehistorica et Archaeologica 50, 101-163.
Kolendo, J., 1998, Wyprawa po bursztyn Bałtycki za Nerona, Świat antyczny i barbarzyńcy. Teksty, zabytki, refleksja nad przeszłością I, Warszawa, 167-190.
Nowakowski, W., 1991, Kulturowy krąg zachodniobałtyjski w okresie wpływów rzymskich. Kwestia definicji i podziałów wewnętrznych, [w:] Archeologia Bałtyjska, Olsztyn, s. 42-65.
Nowakowski, W., 1995, Od Galindai do Galinditae. Z badań nad pradziejami bałtyjskiego ludu z Pojezierza Mazurskiego, Barbaricum 4, Warszawa.
Nowakowski, W., 2004, Schyłek grupy olsztyńskiej – próba nowego spojrzenia. „Nowe” materiały z cmentarzyska w Wólce Prusinowskiej w powiecie mrągowskim, „Komunikaty Mazursko-Warmińskie” 4 (246), 407-417.
Okulicz, J., 1988, Problem ceramiki typu praskiego w grupie olsztyńskiej kultury zachodniobałtyjskiej, „Pomorania Antiqua” XIII, 103-131.
Szymański, P., 2013, Z badań nad chronologią i zróżnicowaniem kulturowym społeczności Mazur w późnej starożytności i u progu wczesnego średniowiecza, Światowit Supplement Series B: Barbaricum 9, Warszawa.
Szymański, P., 2017, Schyłek grupy gołdapskiej kultury sudowskiej w okresie wędrówek ludów, [w:] J. Andrzejowski, C. von Carnap-Bornheim, A. Cieśliński, B. Kontny (red.), Orbis Barbarorum. Studia. Studia ad archaeologiam Germanorum et Baltorum temporibus Imperii Romani pertinentia Adalberto Nowakowski dedicata, Monumenta Archaeologica Barbarica, Series Gemina VI, Warszawa-Schleswig, 239-252.
Więcej informacji
Dodatkowe informacje (np. o kalendarzu rejestracji, prowadzących zajęcia, lokalizacji i terminach zajęć) mogą być dostępne w serwisie USOSweb: