Życie codzienne na pograniczach Imperium Rzymskiego 2800-DWPIR-OG

Wykład poświęcony życiu codziennemu mieszkańców pograniczy Imperium Rzymskiego oraz sposobom, w jakie archeologia i historia pozwalają odtwarzać ich
świat społeczny, gospodarczy i kulturowy.
Przedmiot ma charakter ogólny i przeglądowy. Nie zakłada wcześniejszego przygotowania z zakresu archeologii, historii starożytnej ani języków klasycznych.
Jego celem jest pokazanie pograniczy Imperium Rzymskiego nie tylko jako strefy militarnej, lecz przede wszystkim jako przestrzeni zamieszkania, pracy, wymiany,
kontaktów kulturowych i przemian społecznych.
W trakcie wykładu przedstawione zostaną najważniejsze problemy związane z badaniem rzymskich granic i pograniczy: funkcjonowanie systemu granicznego, organizacja osadnictwa, życie w obozach wojskowych i osiedlach cywilnych,
gospodarka, handel, wyżywienie, warunki mieszkaniowe, religia, mobilność ludności oraz kontakty pomiędzy mieszkańcami Imperium a społecznościami znajdującymi się
poza jego granicami. Szczególny nacisk zostanie położony na pytanie, kim byli ludzie zamieszkujący pogranicza i co możemy powiedzieć o ich codziennym życiu na podstawie zachowanych źródeł. Wykład będzie również przybliżał w zarysie rodzaje nowoczesnych metod badań w archeologii. Omówione zostanie znaczenie różnych kategorii źródeł – archeologicznych, pisanych, epigraficznych, numizmatycznych, środowiskowych i bioarcheologicznych – oraz możliwości i ograniczenia ich interpretacji.

Treści programowe
1. Czym jest pogranicze?
Podstawowe pojęcia: granica, pogranicze, strefa graniczna, frontier, borderland.
Granice polityczne i kulturowe. Pogranicze jako przestrzeń kontaktu, wymiany i
konfliktu. Krótka charakterystyka Imperium Rzymskiego i jego zasięgu.
2. Jak badamy życie codzienne w przeszłości?
Źródła historyczne i archeologiczne. Co pozostaje po zwykłych mieszkańcach?
Archeologia osad, obozów wojskowych i gospodarstw. Ceramika, monety, narzędzia,
pozostałości żywności, budynki i odpady jako źródła wiedzy o codzienności.
Możliwości i ograniczenia interpretacji.
3. Rzymskie granice – między murem a krajobrazem
Granice Imperium Rzymskiego: systemy umocnień, drogi, rzeki, posterunki i obozy.
Hadrian's Wall, limes nad Renem i Dunajem oraz inne przykłady. Czy rzymska
granica była przeszkodą i systemem separującym Rzymian od barbarzyńców?
4. Żołnierze na pograniczu
Legioniści, wojska pomocnicze i inne formacje. Organizacja obozów wojskowych.
Codzienność żołnierza: mieszkanie, wyżywienie, wyposażenie, praca, odpoczynek i
kontakty z ludnością cywilną.
5. Kobiety, dzieci i rodziny
Życie rodzin związanych z armią. Kobiety i dzieci w społecznościach pogranicza.
Mobilność rodzin wojskowych i cywilnych. Co archeologia może powiedzieć o
obecności grup, których źródła pisane często nie dostrzegają?
6. Osady wokół obozów
Vici, miasta, wsie i osady przygraniczne. Relacje pomiędzy obozem wojskowym a
jego zapleczem cywilnym. Różnorodność mieszkańców. Warunki mieszkaniowe i
organizacja przestrzeni.
7. Praca i gospodarka

Rolnictwo, hodowla, rzemiosło, transport i usługi. Zaopatrzenie armii. Lokalne i
ponadregionalne sieci gospodarcze. Co można powiedzieć o poziomie życia na
podstawie przedmiotów codziennego użytku?
8. Co jedli mieszkańcy pograniczy?
Żywność jako źródło wiedzy o codzienności. Naczynia, pozostałości roślinne i
zwierzęce, izotopy i inne metody badań. Dieta żołnierzy i ludności cywilnej. Lokalne
tradycje żywieniowe a rzymskie zwyczaje.
9. Handel, pieniądz i mobilność
Monety, importowane towary i szlaki komunikacyjne. Kupcy, rzemieślnicy, żołnierze i
podróżni. Mobilność ludzi i przedmiotów. Pogranicza jako przestrzeń intensywnych
kontaktów.
10. Rzymianie i „nie-Rzymianie”
Kim byli mieszkańcy pograniczy? Problem tożsamości. Romanizacja jako pojęcie i
jego ograniczenia. Lokalne tradycje, przejmowanie elementów kultury rzymskiej i
tworzenie nowych form kultury pogranicza.
11. Religia i życie społeczne
Świątynie, miejsca kultu, amulety, inskrypcje i przedmioty związane z religią. Religie
rzymskie i lokalne tradycje. Życie wspólnotowe i indywidualne praktyki religijne.
12. Śmierć i zdrowie
Cmentarze i pochówki jako źródło wiedzy o społeczeństwie. Stan zdrowia, urazy,
choroby, długość życia, dieta i mobilność. Podstawy badań bioarcheologicznych.
13. Pogranicze jako przestrzeń spotkania kultur
Kontakty między mieszkańcami Imperium i ludnością spoza jego granic. Migracje,
małżeństwa, handel i transfer idei. Przykłady z różnych regionów Imperium.
14. Jak rekonstruować życie zwykłych ludzi?
Podsumowanie metod i problemów badawczych. Łączenie źródeł archeologicznych,
historycznych, środowiskowych i bioarcheologicznych. Co naprawdę możemy
wiedzieć o codzienności mieszkańców rzymskich pograniczy, a czego możemy się
jedynie domyślać?