Słowiańszczyzna wczesnośredniowieczna 2800-DKSLOW

Celem zajęć jest zapoznanie studentów z dorobkiem kulturowym społeczności wczesnego średniowiecza Europy Środkowej, ze szczególnym uwzględnieniem Słowiańszczyzny Północno-Zachodniej i Wschodniej. Omawiane będą przemiany społeczne, gospodarcze i ideologiczne, widoczne w osadnictwie i kulturze materialnej Słowian, w szerokim kontekście porównawczym całej Słowiańszczyzny. Szczególna uwaga zostanie poświęcona zagadnieniom, które od lat stanowią przedmiot zainteresowania archeologii tego obszaru.
Kilka stuleci, jakie upłynęły na terenach Słowiańszczyzny północno-zachodniej i wschodniej — od momentu pojawienia się Słowian na arenie dziejowej aż do końca okresu wczesnośredniowiecznego — obfitowało w przełomowe, choć często trudne do uchwycenia procesy i wydarzenia, które doprowadziły do głębokich przemian we wszystkich sferach życia. Zmiany te były widoczne w osadnictwie, gospodarce i sferze duchowej, a ich przebieg kształtował się pod wpływem kontaktów z bliższymi i dalszymi sąsiadami. Ważną rolę w tym procesie odegrały oddziaływania Skandynawów, koczowników Europy Wschodniej oraz ludów bałtyjskich i ugrofińskich. Losy poszczególnych regionów Słowiańszczyzny północno-zachodniej i wschodniej przebiegały odmiennie, co nadaje temu zagadnieniu wyjątkową złożoność i badawczy potencjał.
Zakres tematyczny zajęć:
Zajęcia będą prowadzone w blokach tematycznych:
Słowiańszczyzna Zachodnia:
1. Etnogeneza i topogeneza Słowian (najstarsza faza kultury wczesnego średniowiecza na obszarze ziem polskich)
2. Formy osadnictwa słowiańskiego
3. Początki zasiedlenia Pomorza – strefa Sukow
4. Geneza grodów zachodniosłowiańskich (chronologia i funkcje)
5. Struktury społeczno-terytorialne i organizacja osadnictwa w okresie plemiennym
6. Geneza wczesnych państw
7. Skarby wczesnośredniowieczne – powody deponowania i znaczenie
8. Problem relacji skandynawsko-słowiańskich w świetle analizy źródeł archeologicznych z terenu Pomorza
9. Wyspy w krajobrazie przyrodniczo-kulturowym Słowian
10. Miejsca centralne i ośrodki wczesnomiejskie
11. Obrządek pogrzebowy na terenie Pomorza na tle kształtowania się stref sepulkralnych Słowiańszczyzny Zachodniej
12. Państwo pierwszych Piastów a Pomorze
13. Słowiańszczyzna Połabscy
Słowiańszczyzna Wschodnia:
1. Problem pochodzenia Słowian i możliwe sposoby jego rozwiązania
2. Osadnictwo Słowian w Europie Wschodniej
3. Bałtowie lub Słowianie, Bałto-Słowianie, „Bałtowie naddnieprzańscy” lub „etnicznie neutralne” kultury archeologiczne Europy Wschodniej
4. „Plemiona Słowian Wschodnich” w świetle źródeł historycznych i archeologicznych
5. Gospodarka Słowian Wschodnich
6. Skandynawowie w Europie Wschodniej: rolnicy (?), handlarze, rzemieślnicy
7. Skandynawowie VS Słowianie. Powstanie państwa Rurykowiczów
8. Archeologiczne oznaki formowania się państwa na Rusi
9. Nie tylko Rurykowicze: elity i proto-państwowe jednostki Słowian Europy Wschodniej w końcu I tysiąclecia n.e.
10. Od słowiańskich grodów do pierwszych miast na Rusi
11. Obrządek pogrzebowy Słowian Europy Wschodniej
12. Pogaństwo Słowian Wschodnich, czyli jak znaleźć czarnego kota w ciemnym pokoju
13. Tak różne i tak podobne: wspólne cechy i osobliwości w rozwoju społeczeństwa wschodnio- i zachodniosłowiańskiego w ostatnich stuleciach I tysiąclecia naszej ery
Słowiańszczyzna Zachodnia:
1. Biermann F. Medieval élite burials in eastern Mecklenburg and Pomerania, Antiquity 82 (2008), 87–98.
2. Dulinicz M., Kształtowanie się Słowiańszczyzny Północno-Zachodniej. Studium archeologiczne, Warszawa.
3. Hensel W., Słowiańszczyzna wczesnośredniowieczna, Warszawa 1987.
4. Hermann J. (red.), Die Slawen in Deutschland. Geschichte und Kultur der slawischen Stämme von Oder und Neisse vom 6. bis 12. Jahrhundert, Berlin 1985.
5. Kowalik A., Kosmologia dawnych Słowian, Warszawa 2004.
6. Kóćka-Krenz H., Biżuteria północno-zachodnio-słowiańska, Poznań 1993.
7. Leciejewicz L., Słowianie Zachodni. Z dziejów tworzenia się średniowiecznej Europy, Wodzisław Śląski 2010.
8. Olczak J., Formy osadnictwa na Pojezierzu Zachodniopomorskim we wczesnym średniowieczu (na podstawie źródeł archeologicznych), Toruń 1991.
9. Łęga W., Kultura Pomorza we wczesnem średniowieczu na podstawie wykopalisk 1–2, Toruń 1930.
10. Łosiński W., 1994, Chronologia, skala i drogi napływu monet arabskich do krajów europejskich u schyłku IX i w X w., Slavia Antiqua, t. XXXIV, s. 1-41.
11. Łosiński W., Pomorze plemienne we wczesnym średniowieczu (VI-X wiek), Wrocław 1982.
12. Łosiński W., Struktura terytorialno - polityczna Pomorza w XI stuleciu w świetle archeologii, Slavia Antiqua 28 (1983), 113-125.
13. Łosiński W., Pomorze Zachodnie we wczesnym średniowieczu. Studia archeologiczne, Poznań 2008.
14. Piskorski J.M., Pomorze plemienne. Historia- Archeologia-Językoznawstwo, Poznań 2002.
15. Rębkowski M.,Chrystianizacja Pomorza Zachodniego. Studium archeologiczne, Szczecin 2007.
16. Zoll-Adamikowa H., Przyczyny i formy recepcji rytuału szkieletowego u Słowian nadbałtyckich we wczesnym średniowieczu, Przegląd Archeologiczny 35 (1988), 183-229.
17. The Island in Żołte on Lake Zarańskie: Early Medieval gateway into West Pomerania, red. W. Chudziak, R. Kaźmierczak, Toruń-Szczecin 2014.
18. Urbańczyk P. Trudne początki Polski, Wrocław 2008.

Słowiańszczyzna Wschodnia:
1. Androshchuk F., Vikings in East: Essays on the Contacts on the Road to Byzantium (800–1100), Uppsala 2013.
2. A Viking Century Chernihiv area from 900 to 1000 AD, S. Stepanenko (ed.), Paris 2022.
3. Die Rus' im 9. und 10. Jahrhundert. Ein archäologisches Panorama, in: N.A. Makarov (hrsg.). Studien zur Siedlungsgeschichte und Archäologie der Ostseegebiete, Band 14, Kiel 2017.
4. Duczko W., Ruś wikingów. Skandynawowie we wczesnośredniowiecznej Europie Wschodniej, Warszawa 2025.
5. Eremeev I. I., Slavyane i normanny k severu ot Dnepra do nachala X v. Nachal'nye etapy slavyano-skandinavskikh etnokul'turnykh vzaimodejstvij v Vostochno-Bal'tijskom regione po dannym arkheologii, Т. 1, Rannesrednevekovaya slavyanskaya kolonizatsiya v Vostochno-Bal'tijskom regione. Metodologiya izucheniya, geograficheskij kontekst, arkheologicheskie pamyatniki, Sankt-Peterburg 2023 (Еремеев И. И. Славяне и норманны к северу от Днепра до начала X века. Начальные этапы славяно-скандинавских этнокультурных взаимодействий. В двух томах, Т. 1, Раннесредневековая славянская колонизация в Восточно-Балтийском регионе. Методология изучения, географический контекст, археологические памятники, Санкт-Петербург 2023).
6. Mikhaylova Ye. R., Veshchevoy kompleks kul'tury pskovskikh dlinnykh kurganov: tipologiya i khronologiya, LAP 2014 (Михайлова Е. Р., Вещевой комплекс культуры псковских длинных курганов: типология и хронология, LAP 2014).
7. O zarządzaniu cesarstwem – Konstantyn Porfirogeneta, P. Masłowski, A. Paroń (red.), Wrocław – Warszawa 2024.
8. Powieść minionych lat, czyli Latopis Nestora, Sandomierz 2018.
9. Rus' v IX–X vekakh: arkheologicheskaya panorama, N.A. Makarov (red.), Moskva – Vologda 2012 (Русь в IX–X веках: археологическая панорама, Н.А. Макаров (ред.), Москва – Вологда 2012).
10. Rus' v IX–XII vekakh: obshchestvo, gosudarstvo, kul'tura, N. A. Makarov, A. Ye. Leont'yev (red.), Moskva – Vologda 2014 (Русь в IX–XII веках: общество, государство, культура. Ответственные редакторы Н.А. Макаров, А.Е. Леонтьев. Москва – Вологда, 2014).
11. Sedov V. V., Slavyane: Istoriko-arkheologicheskoye issledovaniye, Moskva 2002 (Седов В. В., Славяне: Историко-археологическое исследование, Москва 2002).
12. Shchavelev A. S., Khronotop derzhavy Ryurikovichey (911–987 gody), Moskva 2020 (Щавелев А. С., Хронотоп державы Рюриковичей (911–987 годы), Москва 2020).
13. Tolochko A. P. Ocherki nachal'noy Rusi, Kiyev 2015 (Толочко А. П. Очерки начальной Руси, Киев 2015).