Pieniądz w społecznościach protohistorycznych. Antropologia i archeologia 2800-DKPIEPRO
Kurs prowadzony będzie w formie dyskusji pomiędzy
dwoma prowadzącymi oraz uczestnikami kursu, mającą
na celu zapoznanie uczestników z różnorodnymi formami
pieniądza, funkcjonującymi w społecznościach
protohistorycznych i starożytnych, które żyły w bliskim
sąsiedztwie geograficznym (Barbarzyńcy zamieszkujący
obszary przylimesowe i Rzymianie) lub w tym tym samym
czasi. Zakres geograficzny będzie obejmował obszary
Starożytnego Bliskiego Wschodu, Grecji, Rzymu oraz
Barbaricum, a także Ameryki Prekolumbijskiej.
Celem kursu jest wyposażenie uczestników w zestaw
pojęć i narzędzi, jakie są niezbędne do krytycznej analizy
zagadnień związanych z teoriami i praktykami
dotyczącymi środków płatniczych, systemów wymiany,
barteru, długu, daru, etc. w perspektywie archeologicznej,
antropologicznej i numizmatycznej. Kurs będzie
zorientowany na wskazanie zależności pomiędzy formami
„pieniądza” a sposobem zorganizowania społeczności,
jakie je wykorzystywały. Uwaga zostanie zwrócona na
różne formy wymiany (różne formy „ekonomii”) jakie
mogły istnieć w obrębie jednej społeczności. Ponadto
wskazane zostaną różne role, jakie pieniądz w różnych
formach oraz monety mogły pełnić w obrębie różnych
społeczności i w różnorodny sposób organizować życie
społeczne. Poruszone zostanie zagadnienie, czy to głównie
pieniądz mógł przyczynić się do dywersyfikacji różnych
społeczności i wykształcenia się elit. Podjęta zostanie
również tematyka daru – jego roli w kształtowaniu
zależności w społecznościach, jego roli jako narzędzia
wywierania wpływu, zawierania sojuszy i prowadzenia
„polityki dyplomatycznej”
Kurs będzie prowadzony w oparciu o źródła
interdyscyplinarne – antropologiczne, etnologiczne,
archeologiczne oraz numizmatyczne. Wykorzystana
zostanie również literatura i pewne zagadnienia
socjologiczne. Dzięki temu uczestnicy będą mieli
możliwość zrozumienia w jaki sposób pierwsze
„ekonomie” przenikały się wraz z innymi praktykami i
rytuałami życia codziennego w społecznościach
protohistorycznych i starożytnych. Podkreślona zostanie
również rola „pieniądza” w kształtowaniu identyfikacji i
pamięci kulturowej
W trakcie kursu pokazane zostaną na przykładzie studium
przypadku (case study) formy odrębnego
wykorzystywania pieniądza i jego różnych form przez
społeczności protohistoryczne w Europie, na Bliskim
Wschodzie a także w Ameryce Prekolumbijskiej.
Dodatkowym elementem kursu będzie wycieczka do
Muzeum Pieniądza w Warszawie.
Przykładowe tematy, które będą omawiane w toku zajęć
1a. Dar, wymiana, barter, handel. Stare definicje, nowe
koncepcje
1b. Mit barteru i inne formy wymiany; rytuały wokół
pieniądza
2a. Ciężar, wartość, pieniądz. Zapomniana rewolucja?
2b. Jak wyglądał pieniądz przed wynalezieniem
pieniądza?
3. Czym jest pieniądz? Koncepcje i definicje. Czy pieniądz
to wynalazek czysto ekonomiczny? Społeczna rola monety
4. Pieniądz i gender. Dlaczego niektóre pieniądze nie
obiegały, czyli pieniądz, jego różne formy i funkcje w
społecznym postrzeganiu małżeństw i posagów
5. Co to jest rynek? Antropologia i archeologia (na
przykładzie osad o charakterze centralnym)
6a. Pieniądz w Starożytnym Egipcie i Mezopotamii
6b. Jak barbarzyńcy używali pieniądze – skarby, groby,
surowiec, waluta(?)
7a. Powstanie monety. Nowe społeczeństwo i nowa
kultura?
7b. Naśladownictwa monet rzymskich – czy barbarzyńcy
„robili” pieniądze?
8a. Koncepcje wartości materialnej w epoce metali (ew. w
innych epokach)
8b. Czy barbarzyńcy mieli własną walutę – cięcie srebra i
skarby typu Hacksilber
9. Znalezione w skarbonce dziadka? Monety jako
narzędzie identyfikacji i kształtowania pamięci społecznej
(groby Germanów z monetami rzymskimi, depozycja
„przestarzałych” monet w skarbach).
10-11. Wizyta w Muzeum Pieniądza – uczestnicy i
uczestniczki kursu będą mieli okazję zapoznać się z
różnymi formami pieniądza; na kolejnych zajęciach
zaproponowana zostanie dyskusja moderowana przez
prowadzących
Rodzaj przedmiotu
Tryb prowadzenia
Koordynatorzy przedmiotu
Efekty kształcenia
Zna i rozumie pogłębionym stopniu teorie i metody
współczesnej archeologii (K_W01)
Ma uporządkowaną i podbudowaną teoretycznie wiedzę
obejmującą kluczowe zagadnienia archeologii, w zakresie
terminologii i teorii (KW_01)
Ma pogłębioną wiedzę o społecznościach pradziejowych i
historycznych w kontekście nauk humanistycznych
(K_W04)
Rozumie złożone zależności między osiągnięciami
różnych nauk humanistycznych (w tym społecznych)
(KW_04)
Zna i rozumie różne metody analizy różnych reliktów
kultury materialnej i przekazów pisanych (KW_04)
Potrafi kreatywnie wykorzystywać metody oferowane
przez inne nauki humanistyczne i społeczne do
interpretacji kultury materialnej i społeczności
pradziejowych (K_U01)
Potrafi samodzielnie formułować wnioski, argumentować
i tworzyć syntetyczne podsumowania z uwzględnieniem
różnych teorii i poglądów (K_U01)
potrafi wykrywać złożone zależności między artefaktami a
dawnymi procesami kulturowymi (K_U02)
dostosować istniejące lub opracować nowe metody i
narzędzia w celu interpretacji pozostałości kultury
materialnej (K_U04)
potrafi prezentować wyniki badań w formie wystąpień
ustnych, posługując się specjalistycznym językiem
naukowym i właściwą dla archeologii terminologią
(K_U06)
prowadzić debatę naukową na tematy związane z
archeologią (K_U07)
jest gotów do krytycznej oceny interpretacji źródeł
archeologicznych i historycznych i ma świadomość
wieloaspektowości interpretacji (K_K01)
Ma świadomość konieczności zastosowania różnych
metod do kompleksowej analizy wytworów kultury
materialnej (K_K01)
Uznawania roli wiedzy i konieczności zasięgania opinii
eksperckiej w celu rozwiązywania problemów
teoretycznych i praktycznych z zakresu archeologii
(K_K02)
Jest świadomy istnienia różnych punktów widzenia i
sposobów interpretacji kultury materialnej
determinowanych różnym podłożem kulturowym i
stosowanymi metodami interpretacyjnymi (K_K05)
Kryteria oceniania
Dwoje prowadzących będzie realizowało program w
oparciu o dyskusję między sobą, do której zaproszeni
zostaną uczestnicy kursu
Kilkakrotnie uczestnicy będą mieli za zadanie zapoznać
się z zadanymi tekstami, których lektura przygotuje ich do
dyskusji nad omawianym tematem
Zajęcia prowadzone będą m.in. przy wykorzystaniu
odwróconej klasy.
Podstawą oceny końcowej będzie aktywność uczestników
na zajęciach w toku semestru; udział w dyskusji;
wypowiedź ustna w toku zajęć
Dozwolona liczba nieobecności: 2; obecność na zajęciach
jest kluczowym elementem pracy całej grupy; przy
większej liczbie nieobecności uczestnicy mają obowiązek
porozumieć się z prowadzącym w celu ustalenia
nadrobienia zaległości
Literatura
Literatura będzie dostarczana przez prowadzącego na
zajęciach (krótkie artykuły do dyskusji). Znajomość
poniższej nie jest konieczna do zaliczenia przedmiotu
Literatura (wybór dla szczególnie zainteresowanych
przedmiotem):
Literatura (wybór dla zainteresowanych):
1. M. Mauss, The Gift. The form and reason for
exchange in archaic societies (London-New York
1950)
2. R. Benedict, Wzory kultury (Warszawa 2019)
3. D. Graeber, Dług. Pierwsze pięć tysięcy lat
(Warszawa 2018)
4. D. Graeber, Toward an Anthropological Theory of
Value. The False Coin of Our Own Dreams (New
York 2001)
5. F. Kemmers, Money, Metal and the Social
Construction of Value, in: A. Flückiger – J.
Bemmann (eds.), Coining Values. Bronze between
Money and Scrap in late Roman an early medieval
Europe (Wiesbaden 2024) 9–14
6. B. Maurer, The Anthropology of Money, Annual
Review of Anthropology 35, 1, 2006, 15–36,
7. R. Seaford, Money and the Early Greek Mind:
Homer, Philosophy, Tragedy (Cambridge 2004)
8. B. Malinowski, The Primitive Economics of the
Trobriand Islanders, The Economic Journal 31, no
121, 1921, 1–16
9. K. Heart, Heads or Tails? Two Sides of the Coin,
Man 21 no. 4, 1986, 637–656
10. C. Meillassoux, Maidens, Meal and Money.
Capitalism and the Domestic Community (New
York 1975)
11. J. Parry – M. Bloch (eds.), Money and the Morality
of Exchange (Cambridge 1989) (rozdział 4 i 5)
12. Warburton, David A. 2019. ‘The Formation and
Transformation of Value in Bronze Age Egypt’. In
Weights and Marketplaces from the Bronze Age to
the Early Modern Period, edited by Lorenz
Rahmstorf and Edward Stratford, 143–84.
Wachholz Verlag.
13. K. Polanyi – C. M. Arensberg – H. W. Pearson (eds.),
Trade and Markets in the Early Empires.
Economies in History and Theory (Glencoe, Illinois
1957) rozdział 4 i 13
14. A. Bursche – K. V. Myzgin, The Gothic invasions of
the mid-3rd c. A.D. and the Battle of Abritus: coins
and archaeology in East Central Barbaricum,
Journal of Roman Archaeology 33, 2020, 195–229
15. A. Zapolska, Transfer of object only? Scandinavian
imitation solidi, in: A. Cieśliński – C. Jahn – S. Wadyl
(eds.), From Coast to Coast - Current
Archaeological Research on Cultural Exchange
Along and Across the Baltic Sea, Warsaw Studies in
Archaeology (Warsaw 2025)
16. F. Hunter – K. Painter, Hacksilber in the Late
Roman and Early Medieval world – economics,
frontier politics and imperial legacies, in: N.
Roymans – S. Heeren – W. Clerque (eds.), Social
Dynamics in the Northwest Frontiers of the Late
Roman Empire. Beyond Transformation or Decline
(Amsterdam 2016) 81–96
17. J. Assmann, Cultural Memory and Early Civilization:
Writing, Remembrance, and Political Imagination
(Cambridge 2011) (rozdział 1)
18. S. Fischer – L. Lind, The Coins in the Grave of King
Childeric, Journal of Archaeology and Ancient
History, 2015, 3–36
19. Sedlacek T. 2012. Ekonomia dobra i zła. W
poszukiwaniu istoty ekonomii od Gilgamesza do
Wall Street. Studio Emka.
20. Simmel G.1977. Filozofia pieniądza. Fundacja
Humaniora.
21. Sandel M. 2012. Czego nie można kupić za
pieniądze. Kurhaus.
22. Schaps, David. 2004. The Invention of Coinage and
the Monetization of Ancient Greece. University of
Michigan Press.
Więcej informacji
Dodatkowe informacje (np. o kalendarzu rejestracji, prowadzących zajęcia, lokalizacji i terminach zajęć) mogą być dostępne w serwisie USOSweb: