Jak skłonić monetę do mówienia? Wstęp do numizmatyki. 2800-DKNUMIZ
Mimo epoki kart płatniczych, płatności telefonem i kryptowalut nadal niemal codziennie mamy do czynienia z monetami. Nosimy je w kieszeni, znajdujemy podczas badań archeologicznych, oglądamy w muzeach, spotykamy na aukcjach i w mediach społecznościowych. Zazwyczaj jednak nie wiemy, jak wiele informacji można odczytać z niewielkiego kawałka metalu. Moneta może wskazać czas powstania stanowiska archeologicznego, pomóc rozpoznać dalekosiężne kontakty, opowiedzieć o kryzysie gospodarczym albo pokazać, jak władca chciał być widziany przez swoich poddanych.
Kurs jest praktycznym wprowadzeniem do pracy z monetą jako przedmiotem i źródłem historycznym. Uczestnicy nauczą się, jak prawidłowo obejrzeć i opisać monetę, rozpoznać sposób jej wykonania, odczytać najważniejsze elementy przedstawienia i legendy, określić emitenta, mennicę, nominał oraz datę. Poznają również katalogi i cyfrowe bazy danych, które pozwalają samodzielnie zidentyfikować nieznany egzemplarz.
Ważną częścią kursu będzie wykorzystanie monet w archeologii. Studenci dowiedzą się, czy moneta wybita w 330 roku rzeczywiście datuje grób na rok 330, czym różni się pojedyncze znalezisko od skarbu i dlaczego miejsce odkrycia bywa ważniejsze niż wartość samej monety. Zobaczą także, że monety nie zawsze służyły do płacenia: mogły stawać się ozdobami, amuletami, darami, przedmiotami grobowymi albo surowcem.
W ramach kursu omówione zostaną następujące bloki tematyczne:
• początki pieniądza i narodziny monety;
• najważniejsze etapy rozwoju mennictwa od starożytności do czasów współczesnych;
• metal, masa, próba, nominał i funkcjonowanie systemów monetarnych;
• techniki produkcji i rozpoznawanie śladów procesu menniczego;
• zasady opisu monety oraz odczytywanie wyobrażeń i legend;
• praktyczna atrybucja z wykorzystaniem katalogów, kolekcji muzealnych i baz internetowych;
• moneta jako narzędzie datowania zabytków i kontekstów archeologicznych;
• typy, odmiany, stemple, naśladownictwa i fałszerstwa;
• znaleziska pojedyncze, skarby i obieg monetarny;
• numizmatyka kontekstualna i bezpieniężne funkcje monet;
• współczesne metody badań, w tym analizy składu metalu, obrazowanie cyfrowe, bazy danych i sztuczna inteligencja.
Kurs rozpoczyna się od podstaw i nie wymaga wcześniejszej znajomości numizmatyki, łaciny ani historii monet. Jego celem nie jest zapamiętywanie setek władców i nominałów, lecz zdobycie umiejętności, które pozwolą samodzielnie rozpocząć pracę z monetą: opisać ją, znaleźć potrzebne informacje, ocenić datowanie i odróżnić uzasadniony wniosek od atrakcyjnej, ale niepotwierdzonej interpretacji.
Koordynatorzy przedmiotu
Rodzaj przedmiotu
Tryb prowadzenia
Efekty uczenia się
Student zna i rozumie:
K_W02 – w zaawansowanym stopniu wybrane zagadnienia dotyczące badań numizmatycznych, obejmujące podstawy rozwoju mennictwa od starożytności do czasów współczesnych.
K_W04 – w zaawansowanym stopniu podstawowe zagadnienia związane z historią monety i pieniądza oraz ich znaczeniem dla poznania kultury materialnej społeczeństw pradziejowych i historycznych.
K_W05 – podstawowe możliwości wykorzystania wybranych metod nauk ścisłych, w szczególności metod analizy składu metalu, w badaniach monet i innych zabytków numizmatycznych.
Student potrafi:
K_U01 – właściwie dobierać podstawowe metody numizmatyczne, archeologiczne i pochodzące z innych dyscyplin w celu identyfikacji, opisu, datowania i analizy monet.
K_U02 – wykorzystywać w praktyce wiedzę dotyczącą rozwoju mennictwa i systemów monetarnych do interpretacji monet oraz ich kontekstów archeologicznych i historycznych.
K_U03 – wykorzystywać katalogi i cyfrowe bazy danych do identyfikacji monet, analizy materiału numizmatycznego oraz prezentacji wyników przeprowadzonych badań.
K_U06 – przedstawiać i oceniać różne sposoby identyfikacji i interpretacji materiału numizmatycznego oraz dyskutować o możliwościach i ograniczeniach monet jako źródeł archeologicznych.
K_U10 – samodzielnie poszerzać wiedzę i rozwijać podstawowe umiejętności badawcze związane z identyfikacją, dokumentacją i interpretacją monet.
Student jest gotów do:
K_K01 – krytycznej oceny własnej wiedzy oraz identyfikacji i interpretacji monet jako źródeł archeologicznych i historycznych.
K_K02 – uznania granic własnych kompetencji oraz konieczności korzystania z literatury specjalistycznej i zasięgania opinii ekspertów przy rozwiązywaniu problemów numizmatycznych.
K_K05 – odpowiedzialnego i etycznego postępowania z zabytkami numizmatycznymi, z uwzględnieniem znaczenia ich właściwej dokumentacji, kontekstu archeologicznego i proweniencji.
Kryteria oceniania
Zaliczenie na ocenę
Dopuszczenie do zaliczenia wymaga obecności na zajęciach. Dopuszczalne są dwie nieobecności.
Literatura
Literatura podstawowa
1. Grierson, Philip, Numismatics, Oxford: Oxford University Press, 1975.
2. Steinbach, Sebastian, Numismatik. Eine Einführung in Theorie und Praxis, 2., aktualisierte Auflage, Stuttgart: W. Kohlhammer, 2022.
3. Kiersnowski, Ryszard, Wstęp do numizmatyki polskiej wieków średnich, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1964.
4. Mikołajczyk, Andrzej, Leksykon numizmatyczny, Warszawa–Łódź: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1994.
5. Howgego, Christopher, Ancient History from Coins, London–New York: Routledge, 1995.
6. Klüßendorf, Niklot, Numismatik und Geldgeschichte. Basiswissen für Mittelalter und Neuzeit, Peine: Hahnsche Buchhandlung, 2015.
7. Amandry, Michel (red.), Dictionnaire de numismatique, Paris: Larousse, 2001.
8. Alfaro Asins, Carmen; Marcos Alonso, Carmen; Otero Morán, Paloma; Grañeda Miñón, Paloma, Diccionario de Numismática, Madrid: Ministerio de Cultura, 2009.
Moneta jako źródło archeologiczne i historyczne
1. Casey, John, Understanding Ancient Coins: An Introduction for Archaeologists and Historians, London: B.T. Batsford, 1986.
2. Reece, Richard, Coins and Archaeology, London: Seaby, 1977.
3. Casey, John; Reece, Richard (red.), Coins and the Archaeologist, 2nd ed., London: Seaby, 1988.
4. Reece, Richard; James, Simon, Identifying Roman Coins: A Practical Guide to the Identification of Site Finds in Britain, London: Seaby, 1986.
5. Kemmers, Fleur; Myrberg, Nanouschka, “Rethinking Numismatics: The Archaeology of Coins”, Archaeological Dialogues 18/1, 2011, s. 87-108.
6. Haselgrove, Colin; Krmnicek, Stefan, “The Archaeology of Money”, Annual Review of Anthropology 41, 2012, s. 235–250.
7. von Kaenel, Hans-Markus; Kemmers, Fleur (red.), Coins in Context I: New Perspectives for the Interpretation of Coin Finds, Mainz: Philipp von Zabern, 2009.
8. Krmnicek, Stefan, Münze und Geld im frührömischen Ostalpenraum. Studien zum Münzumlauf und zur Funktion von Münzgeld anhand der Funde und Befunde vom Magdalensberg, Klagenfurt: Verlag des Landesmuseums Kärnten, 2010.
Historia pieniądza i systemów monetarnych
1. Grierson, Philip, The Origins of Money, London: Athlone Press, 1977.
2. Davies, Glyn, A History of Money: From Ancient Times to the Present Day, 3rd ed., Cardiff: University of Wales Press, 2002.
3. Spufford, Peter, Money and Its Use in Medieval Europe, Cambridge: Cambridge University Press, 1988.
4. North, Michael, Das Geld und seine Geschichte. Vom Mittelalter bis zur Gegenwart, München: C.H. Beck, 1994.
5. North, Michael (red.), Von Aktie bis Zoll. Ein historisches Lexikon des Geldes, München: C.H. Beck, 1995.
6. Sprenger, Bernd, Das Geld der Deutschen. Geldgeschichte Deutschlands von den Anfängen bis zur Gegenwart, 3. Auflage, Paderborn: Ferdinand Schöningh, 2002.
7. Szwagrzyk, Józef Andrzej, Pieniądz na ziemiach polskich X–XX w., Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1990.
8. Paszkiewicz, Borys, Podobna jest moneta nasza do urodnej panny. Mała historia pieniądza polskiego, Warszawa: Warszawskie Centrum Numizmatyczne, 2012.
9. Travaini, Lucia, Monete e storia nell’Italia medievale, Roma: Istituto Poligrafico e Zecca dello Stato, 2007, ISBN 978-88-240-1321-5.
Technika mennicza, opis i badania materiałowe
1. Cooper, Denis R., The Art and Craft of Coinmaking: A History of Minting Technology, London: Spink, 1988.
2. Metcalf, D.M.; Oddy, W.A. i in. (red.), Metallurgy in Numismatics, London: Royal Numismatic Society, 1980.
3. Butcher, Kevin; Ponting, Matthew, The Metallurgy of Roman Silver Coinage: From the Reform of Nero to the Reform of Trajan, Cambridge: Cambridge University Press, 2015.
4. Craddock, Paul, Scientific Investigation of Copies, Fakes and Forgeries, Oxford: Butterworth-Heinemann, 2009.
Podstawowe serie katalogowe
• The Roman Imperial Coinage (RIC), London, 1923–.
• Burnett, Andrew; Amandry, Michel i in., Roman Provincial Coinage (RPC), London–Paris, 1992–.
• Crawford, Michael H., Roman Republican Coinage, 2 vols., Cambridge: Cambridge University Press, 1974.
• Sylloge Nummorum Graecorum (SNG), międzynarodowa seria katalogów kolekcji monet greckich.
• Grierson, Philip i in., Medieval European Coinage, Cambridge: Cambridge University Press, 1986–.
• Kopicki, Edmund, Ilustrowany skorowidz pieniędzy polskich i z Polską związanych, Warszawa: Polskie Towarzystwo Numizmatyczne, 1995.
• Travaini, Lucia (red.), Le zecche italiane fino all’Unità, 2 vols., Roma: Istituto Poligrafico e Zecca dello Stato, 2011.
• Monnaies de l’Empire romain (MER), Wetteren: Moneta, 2004–,
Cyfrowe katalogi zbiorów muzealnych
• MANTIS – American Numismatic Society – katalog kolekcji ANS, obejmującej monety od starożytności po współczesność.
• Münzkabinett Berlin – IKMK – jeden z najlepszych katalogów muzealnych; rozbudowane opisy, bibliografia, wagi, osie stempli i dobre fotografie.
• NUMiD – sieć cyfrowych gabinetów numizmatycznych uczelni niemieckich i austriackich.
• KENOM – wspólny portal niemieckich kolekcji monet, medali i pieniądza papierowego.
• British Museum Collection Online – wielka kolekcja monet i medali; trzeba wybrać odpowiednią kategorię obiektu.
• BnF – Médailles et Antiques – cyfrowe zbiory francuskiego Cabinet des Médailles.
• Muzeum Narodowe w Krakowie – zbiory cyfrowe – fotografie i opisy monet ze zbiorów MNK.
• Muzeum Narodowe w Szczecinie – numizmatyka – zdigitalizowana część zbiorów numizmatycznych.
• Narodowy Bank Polski: banknoty i monety – oficjalne dane dotyczące współczesnego pieniądza polskiego i emisji kolekcjonerskich.