Fact-Checking 2700-M-DM-Z4FACT-DZI

Przedmiot „Fact-checking” łączy wiedzę teoretyczną z praktycznym przygotowaniem do samodzielnej weryfikacji informacji wykorzystywanych w pracy dziennikarskiej. Celem zajęć jest rozwijanie krytycznego myślenia, umiejętności oceny wiarygodności źródeł oraz rozpoznawania dezinformacji, manipulacji i treści wprowadzających odbiorców w błąd. Studenci poznają najważniejsze zasady, metody i narzędzia współczesnego fact-checkingu oraz uczą się stosować je w praktyce przy weryfikowaniu informacji, wypowiedzi osób publicznych, danych, zdjęć, nagrań i treści publikowanych w mediach społecznościowych.
Konwersatorium łączy część teoretyczną z praktycznymi ćwiczeniami. W części teoretycznej omawiane są podstawowe pojęcia i mechanizmy związane z dezinformacją, fake newsami, manipulacją informacyjną, błędami poznawczymi oraz funkcjonowaniem informacji w środowisku cyfrowym. Studenci poznają różnice między informacją fałszywą, niepełną, zmanipulowaną i wyrwaną z kontekstu, a także sposoby rozprzestrzeniania się takich treści i czynniki wpływające na ich wiarygodność w oczach odbiorców.
Istotną część zajęć stanowi nauka weryfikacji informacji i źródeł z wykorzystaniem metod fact-checkingu oraz OSINT (Open Source Intelligence), czyli tzw. białego wywiadu - pozyskiwania, łączenia i analizowania informacji dostępnych w legalnie dostępnych źródłach otwartych, takich jak strony internetowe, rejestry publiczne, dokumenty, bazy danych czy media społecznościowe. Studenci uczą się formułowania pytań weryfikacyjnych, docierania do źródeł pierwotnych, porównywania danych, analizy dokumentów i statystyk oraz oceny wiarygodności ekspertów, instytucji i materiałów medialnych.
W ramach zajęć poznają również cyfrowe narzędzia wspierające weryfikację materiałów. Obejmuje to m.in. odwrotne wyszukiwanie obrazem, pozwalające ustalić wcześniejsze publikacje i kontekst wykorzystania zdjęcia, analizę metadanych EXIF, które mogą zawierać informacje o pliku, urządzeniu, dacie lub sposobie wykonania zdjęcia, oraz geolokalizację, czyli ustalanie miejsca wykonania lub publikacji materiału na podstawie dostępnych danych i elementów wizualnych. Omawiane są także możliwości i ograniczenia narzędzi sztucznej inteligencji w procesie weryfikacji oraz sposoby rozpoznawania treści wygenerowanych lub zmodyfikowanych przez AI.
Zajęcia obejmują strategie przeciwdziałania dezinformacji, w szczególności prebunking i debunking. Prebunking oznacza uprzedzanie odbiorców o typowych technikach manipulacji i przygotowywanie ich na kontakt z dezinformacją, natomiast debunking polega na systematycznym prostowaniu fałszywych lub zmanipulowanych informacji poprzez przedstawienie wiarygodnych dowodów i wyjaśnienie mechanizmu błędu. Analizowane są również zasady skutecznego komunikowania sprostowań, tak aby ograniczać ryzyko dalszego rozpowszechniania fałszywych treści.
Ćwiczenia praktyczne będą oparte na rzeczywistych lub realistycznie odtworzonych przykładach z pracy dziennikarskiej. Studenci będą samodzielnie weryfikować wypowiedzi polityków i osób publicznych, informacje pojawiające się w mediach i mediach społecznościowych, dane statystyczne, dokumenty, zdjęcia, nagrania oraz materiały potencjalnie wygenerowane lub zmodyfikowane z wykorzystaniem sztucznej inteligencji. Nauczą się dokumentować proces weryfikacji, oceniać stopień wiarygodności analizowanej informacji oraz formułować jasne, rzetelne i możliwe do udokumentowania wnioski.
Zajęcia obejmują również analizę przypadków dezinformacji o charakterze politycznym, społecznym i kryzysowym oraz dyskusję nad granicami odpowiedzialności dziennikarza za publikowane informacje. Szczególny nacisk zostanie położony na praktyczne zastosowanie zasad fact-checkingu, OSINT i narzędzi cyfrowych w codziennej pracy redakcyjnej: przed publikacją materiału, podczas przygotowywania wywiadu, weryfikacji wypowiedzi rozmówcy oraz reagowania na fałszywe informacje już obecne w przestrzeni publicznej.

Efekty uczenia się

Wiedza
• zna podstawowe pojęcia, mechanizmy i rodzaje dezinformacji, manipulacji informacyjnej oraz fałszywych i wprowadzających w błąd treści,
• zna podstawowe zasady, etapy i metody fact-checkingu stosowane w pracy dziennikarskiej,
• zna metody oceny wiarygodności informacji, źródeł, ekspertów, danych i materiałów publikowanych w mediach oraz mediach społecznościowych,
• zna podstawowe mechanizmy powstawania i rozprzestrzeniania się dezinformacji oraz czynniki wpływające na jej wiarygodność i skuteczność,
• zna założenia i zastosowanie strategii prebunkingu i debunkingu oraz podstawowe zasady skutecznego przeciwdziałania dezinformacji,
• zna podstawowe narzędzia i techniki cyfrowe wykorzystywane do weryfikowania informacji, materiałów wizualnych, danych i treści internetowych, w tym treści generowanych lub modyfikowanych z wykorzystaniem sztucznej inteligencji.
Umiejętności
• potrafi krytycznie analizować informacje oraz rozpoznawać potencjalne oznaki dezinformacji, manipulacji, wyrwania informacji z kontekstu i selektywnego przedstawiania faktów,
• potrafi samodzielnie zweryfikować informację poprzez dotarcie do źródeł pierwotnych, porównanie dostępnych danych i ocenę wiarygodności źródeł,
• potrafi weryfikować wypowiedzi osób publicznych, dane statystyczne, dokumenty, zdjęcia, nagrania oraz treści publikowane w mediach społecznościowych,
• potrafi dobrać odpowiednie metody i narzędzia fact-checkingowe do rodzaju weryfikowanego materiału,
• potrafi udokumentować proces weryfikacji oraz sformułować wnioski w sposób rzetelny, przejrzysty i możliwy do zweryfikowania przez odbiorcę,
• potrafi zastosować zasady fact-checkingu w praktyce dziennikarskiej, w szczególności podczas przygotowywania materiałów, wywiadów i publikacji,
• potrafi rozpoznać techniki manipulacji stosowane w przekazach informacyjnych oraz dobrać odpowiednią strategię reakcji na dezinformację, w tym wykorzystać zasady prebunkingu i debunkingu.
Inne kompetencje
• jest gotów do krytycznej i odpowiedzialnej oceny informacji przed ich wykorzystaniem lub rozpowszechnieniem,
• rozumie znaczenie rzetelnej weryfikacji informacji dla jakości debaty publicznej i odpowiedzialności zawodowej dziennikarza,
• jest gotów do samodzielnego poszerzania wiedzy i doskonalenia warsztatu w zakresie weryfikacji informacji oraz reagowania na nowe formy dezinformacji,
• ma świadomość odpowiedzialności za sposób prezentowania zweryfikowanych informacji oraz za możliwe konsekwencje rozpowszechniania treści fałszywych lub zmanipulowanych.

Kryteria oceniania

Ocena końcowa z przedmiotu jest ustalana na podstawie następujących elementów:
• egzamin pisemny – 50% oceny końcowej – sprawdza znajomość podstaw teoretycznych fact-checkingu, metod i narzędzi weryfikacji informacji, zasad oceny wiarygodności źródeł oraz umiejętność zastosowania zdobytej wiedzy do analizy konkretnych przykładów informacji, przekazów medialnych i treści publikowanych w mediach społecznościowych;
• prezentacja przygotowana i przedstawiona przez grupę studentów – 40% oceny końcowej – studenci, pracując w grupach, realizują zadania związane z tematyką przedmiotu i praktycznym zastosowaniem metod fact-checkingowych. Wykładowca przygotowuje listę tematów i zadań do realizacji, spośród których poszczególne grupy wybierają tematy, które następnie opracowują i prezentują podczas zajęć w toku semestru. Ocenie podlegają w szczególności poprawność i rzetelność przeprowadzonego fact-checkingu, właściwy dobór i wykorzystanie źródeł, zastosowanie odpowiednich metod weryfikacji informacji, jakość argumentacji i wnioskowania, atrakcyjność i sposób przedstawienia prezentacji, w tym umiejętne wykorzystanie różnorodnych materiałów i narzędzi multimedialnych, oraz sposób przedstawienia wyników pracy. Przy realizacji zadania studenci powinni również wykazać się umiejętnością współpracy i pracy zespołowej;
• aktywność na zajęciach – 10% oceny końcowej – obejmuje udział w dyskusjach, wykonywanie ćwiczeń praktycznych, analizę materiałów źródłowych, udział w procesie weryfikacji informacji oraz umiejętność formułowania i uzasadniania własnych ocen.

Dopuszczalne są maksymalnie 2 nieobecności nieusprawiedliwione w semestrze. W przypadku większej liczby nieobecności usprawiedliwionych warunkiem dopuszczenia do egzaminu jest zaliczenie zaległego materiału w formie ustalonej z prowadzącym. Przekroczenie limitu 50% nieobecności uniemożliwia osiągnięcie efektów uczenia i oznacza brak możliwości zaliczenia przedmiotu.

Egzamin pisemny obejmuje pytania sprawdzające zarówno wiedzę teoretyczną, jak i umiejętność jej praktycznego zastosowania. W szczególności student powinien wykazać się umiejętnością samodzielnej oceny wiarygodności informacji, identyfikowania potencjalnych treści dezinformacyjnych, weryfikowania informacji z wykorzystaniem odpowiednich źródeł oraz formułowania wniosków na podstawie przeprowadzonej analizy.

Warunkiem uzyskania pozytywnej oceny z egzaminu jest uzyskanie minimum 55% możliwych do zdobycia punktów. Ocena końcowa z przedmiotu jest ustalana na podstawie łącznego wyniku uzyskanego ze wszystkich wskazanych form oceny.
Skala ocen: 0–54% – ocena 2,0 (niedostateczny); 55–60% – ocena 3,0 (dostateczny); 61–70% – ocena 3,5 (dostateczny plus); 71–80% – ocena 4,0 (dobry); 81–90% – ocena 4,5 (dobry plus); 91–100% – ocena 5,0 (bardzo dobry)

Literatura

Literatura podstawowa:
1. Cherilyn Ireton, Julie Posetti (red.), Dziennikarstwo, „fake news” i dezinformacja. Podręcznik dla edukatorów dziennikarstwa, UNESCO.
2. Klaudia Rosińska, Fake news. Geneza, istota, przeciwdziałanie, PWN, 2021.
3. Mateusz Cholewa, Fake Off. Wyłącz dezinformację ze swojego życia, Znak, 2026
4. Katarzyna Bąkowicz, Dezinformacja. Instrukcja obsługi, CeDeWu, 2023.

Literatura uzupełniająca:
1. Carl T. Bergstrom, Jevin D. West, Myśl krytycznie i nie daj sobie wcisnąć kitu, Feeria, 2021.
2. Katarzyna Bąkowicz, Fake news. Produkt medialny czasów postprawdy, Oficyna Wydawnicza ASPRA-JR, 2020.
3. Katarzyna Bąkowicz, „Twórcy czy ofiary? Zjawisko dezinformacji wobec polaryzacji biznesu na przykładzie Polski”, CeDeWu, 2025
4. Michał Marek, Wojna informacyjna Federacji Rosyjskiej przeciwko Ukrainie, Polsce i NATO, Difin.
5. Thomas Rid, Wojna informacyjna, Bellona, 2022.