Jest może truizmem, że człowiek jest istotą społeczną. Z całą pewnością nie jest już nim
twierdzenie, że nasze myślenie o świecie i
ludziach zmienia się wtedy, kiedy przyjmujemy perspektywę (punkt widzenia) określonej grupy
(kategorii) społecznej: przestajemy patrzeć
na świat ze swojej własnej, indywidualnej perspektywy, zaczynamy posługiwać się tzw. myśleniem
kolektywnym.
Należymy do określonej kategorii społecznej (np. jesteśmy kobietą lub mężczyzną lub osobą
niebinarną, Polakiem lub obcokrajowcem
żyjącym w Polsce, głosujemy na taką a nie inną partię polityczną, zajmujemy
wysoką lub niską pozycję w hierarchii władzy i zamożności, podzielamy z niektórymi określone
przekonania na temat świata i związane z nimi wartości, przyjmujemy określone ideologie).
Wszystko to wywiera
istotny wpływ na percepcję zarówno siebie, członków grupy własnej, jak i „obcych”.
Celem wykładu jest systematyczne prześledzenie zmian w relacjach
psychologicznych miedzy jednostką a innymi ludźmi, do jakich prowadzi myślenie kolektywne.
Jakie mechanizmy poznawcze i afektywne uruchamiane są wtedy, kiedy zaczynamy myśleć o
innych/obcych nie ze swojej własnej, indywidualnej
perspektywy, ale z perspektywy
kolektywnej, oferowanej przez grupę (kategorię) do której należymy, a także pozycję w systemie
władzy? Do jakich konsekwencji
psychologicznych (dla siebie, dla innych) prowadzi wejście na ścieżkę myślenia kolektywnego? Oto
pytania, na które będę starał się odpowiedzieć odwołując się do
współczesnej wiedzy z obszaru psychologii stosunków międzygrupowych.
W każdym z wymienionych poniżej obszarów skupiam się na głównych ideach teoretycznych.
Z zarysowanego tu punktu widzenia przyjrzę się,
- Kategoryzacji społecznej (podziałowi my-oni) i temu, jakie ma konsekwencje.
-Tożsamość społecznej: w jakich relacjach
pozostaje do tożsamości indywidualnej, i jakie są następstwa zaktywizowania każdej z nich; jakie są
konsekwencje dojrzałej (stabilnej), a
jakie narcystycznej (obronnej) identyfikacji grupowej.
- Autorytaryzmowi i orientacji na dominację społeczną: jakie są ich następstwa dla relacji
międzygrupowych.
- Stereotypizacji: skąd biorą się stereotypy społeczne, jakie są ich rodzaje, jak powiązane są z
procesami kategoryzacji i jak wpływają na przetwarzanie
informacji społecznych; jaką rolę odgrywają w relacjach interpersonalnych i międzygrupowych. Naczym polega zagrożenie stereotypem i
jakie ma następstwa.
- Uprzedzeniom: jak jest ich natura, skąd się biorą, jakie są ich rodzaje i przejawy, jak ewoluują,
jakie czynniki decydują o ich nasileniu i trwałości, jaka jest rola zagrożenia psychologicznego w
wyzwalaniu i utrwalaniu uprzedzeń.
- Dehumanizacji: jakie są jej przejawy, w jakich okolicznościach się nasila, jak można jej
przeciwdziałać.
- Myśleniu spiskowemu: - jakie są jego źródła i główne rodzaje teorii spiskowych, jakie czynniki
osobowościowe i sytuacyjne (a także mechanizmy poznawcze)
decydują o przyjmowaniu i aplikacji przekonań spiskowych, jakim potrzebom człowieka służą.
- Psychologii władzy: jak fakt posiadania władzy (bądź przeciwnie, jej podleganiu), wpływa na nasze
zachowania i emocje (zwłaszcza – w
relacjach interpersonalnych).
- Temu, co psychologia społeczna mówi o możliwościach przeciwdziałania negatywnym
następstwom podziału „my-oni”.