Prowadzony w cyklach: 2025, 2026

Punkty ECTS: 5

Język: polski

Organizowany przez: Wydział Prawa i Administracji

Seminarium specjalizacyjne (proseminarium) - teoria prawa 2200-1F061

Opis seminarium

Prawo nie istnieje wyłącznie w przepisach, komentarzach i orzeczeniach. Istnieje także w praktykach: w decyzjach, uzasadnieniach, sporach, instytucjach, rutynach zawodowych i społecznych oczekiwaniach wobec prawników. Seminarium będzie poświęcone rozumieniu, opisywaniu i krytycznej analizie tych praktyk. Narzędziem, które pozwala robić to najpełniej, jest teoria prawa: dziedzina nauk prawnych skoncentrowana na pogłębionym namyśle nad sensem prawa, jego językiem, instytucjami, społecznym działaniem i zawodową odpowiedzialnością prawników.

Praktykę prawniczą rozumiemy szeroko. Obejmuje ona nie tylko działalność sądów, prokuratury, administracji publicznej czy organów samorządu, lecz także pracę adwokatów, radców prawnych, doradców podatkowych, legislatorów, prawników organizacji społecznych, prawników korporacyjnych oraz wszystkich innych osób, które zawodowo uczestniczą w świecie prawa. Interesuje nas prawo w działaniu: jako zespół decyzji, procedur, uzasadnień, konfliktów, kompromisów, instytucjonalnych przyzwyczajeń i zawodowych odpowiedzialności.

Równie szeroko rozumiemy teorię prawa. Nie sprowadzamy jej do jednej tradycji, jednej metody ani jednego kanonu pojęć. Traktujemy ją jako rozległą dziedzinę namysłu nad prawem, obejmującą filozofię prawa, teorię wykładni i argumentacji, refleksję nad instytucjami i zawodami prawniczymi, socjologię prawa oraz inne podejścia inspirowane naukami społecznymi i humanistycznymi. Nasze podstawowe założenie jest przy tym proste: dobra praktyka prawnicza wymaga pogłębionego rozumienia tak pojmowanej teorii prawa. Nie jest to ozdobny frazes, lecz wniosek płynący z doświadczenia zawodowego i badań prowadzonych przez obie osoby prowadzące seminarium.

Teoria prawa pozwala dostrzec to, co w codziennej pracy prawnika często znika pod ciężarem procedur, terminów, wzorów pism i instytucjonalnych rutyn. Pyta o autorytet prawa, granice posłuszeństwa, rolę interpretacji, relację między legalnością a sprawiedliwością, między prawem a przemocą, między instytucją a człowiekiem. Dzięki temu nie zastępuje praktyki, lecz czyni ją bardziej świadomą.

Taka perspektywa jest szczególnie potrzebna dzisiaj. Seminarium będzie prowadzone wokół problemów prawa w trudnych czasach: bez przesadnego dramatyzmu, ale i bez udawania, że nic istotnego się nie dzieje. Będziemy rozmawiać o roli sądów w społeczeństwie, kryzysie zaufania do prawa i instytucji prawnych, populizmie, demontażu zabezpieczeń demokratycznych, polaryzacji społecznej, migracjach, poczuciu bezpieczeństwa, kryzysie klimatycznym oraz rewolucji cyfrowej, w tym o konsekwencjach rozwoju sztucznej inteligencji dla prawa i zawodów prawniczych. Interesować nas będzie nie tylko to, jakie przepisy regulują te zjawiska, lecz także to, co one robią z samym prawem: z jego językiem, autorytetem, legitymizacją i codzienną praktyką.

Seminarium będą prowadzić wspólnie XXX i YYYY. Reprezentują oni różne pokolenia, doświadczenia zawodowe i style myślenia o prawie. Różnią się także perspektywami badawczymi: jedna z nich jest bliższa filozofii prawa, druga traktuje teorię prawa jako część szerszej teorii społecznej, mocno powiązanej z socjologią prawa. Nie jest to przypadkowe. Chcemy, aby seminarium było miejscem realnej rozmowy, a nie wykładu z jednego słusznego stanowiska. Różnica perspektyw prowadzących ma służyć temu, by uczestnicy mogli zobaczyć, że spór teoretyczny nie jest akademicką grą, lecz sposobem lepszego rozumienia prawa.

Zakładamy również, że seminarium będzie współtworzone przez uczestników. Tematy wskazane w sylabusie nie są zamkniętą listą do mechanicznego „przerobienia”. Mają raczej wyznaczać pole rozmowy. Kolejność zagadnień, dobór przykładów, a częściowo także wybór tekstów i materiałów będą zależeć od zainteresowań grupy oraz od problemów, które uczestnicy uznają za najważniejsze dla własnej pracy magisterskiej i przyszłej praktyki zawodowej.

Celem seminarium jest pogłębienie rozumienia prawa jako zjawiska zawodowego, instytucjonalnego i społecznego. Seminarium ma pomóc uczestnikom nie tylko lepiej orientować się w problemach prawa publicznego i prywatnego, lecz także zaplanować prace magisterskie oparte na wnikliwej analizie konkretnych zjawisk prawnych — zwłaszcza takich, które wymagają wyjścia poza czysto dogmatyczny opis przepisów.

Szeroki opis przedmiotu: tematyka zajęć

Wśród wątków, które chcemy przemyśleć i przedyskutować z uczestnikami seminarium, znajdą się między innymi:

1. Prawo jako porządek, praktyka i konwencja społeczna

monizm prawny i pluralizm prawny: czy prawo polskie należy rozumieć jako zamknięty, hierarchiczny system norm, czy raczej jako część szerszego porządku normatywnego, w którym współistnieją różne źródła autorytetu, lojalności i zobowiązań;

konwencja społeczna jako rzeczywiste źródło norm prawnych: problem dostrzegany przez historyków, pomijany przez Kelsena, rozwijany we współczesnej teorii prawa i krytykowany przez Dworkina;

normatywność prawa: co uzasadnia obowiązek podporządkowania się prawu, a co może uzasadniać odmowę posłuchu, sprzeciw albo obywatelskie nieposłuszeństwo;

legitymizacja prawa: czy obowiązywanie prawa zależy wyłącznie od formalnych reguł, czy także od zaufania obywateli do instytucji, procedur i osób stosujących prawo;

pozaprawne warunki obowiązywania prawa: wszystko to, co klasyczna teoria normatywistyczna skłonna była usuwać z pola widzenia, a co akcentują realizm prawniczy, socjologia prawa i podejścia krytyczne.

2. Argumentacja, orzecznictwo i codzienna praca z prawem

argumenty jawne i ukryte w uzasadnieniach orzeczeń: jak czytać wyroki, aby rozumieć nie tylko konkluzję, lecz także przemilczane założenia, wybory interpretacyjne i możliwe stanowiska przeciwne;

wykładnia, ważenie zasad i koherencja orzecznictwa: kiedy prawnik może wyjść poza wykładnię językową, co naprawdę znaczy „ważenie” interesów lub zasad i czy argumentacja prawnicza jest czymś więcej niż sprawnym używaniem paremii i topik;

precedensy w systemach civil law: czym różni się precedens wiążący od perswazyjnego, jaka jest rzeczywista struktura orzeczenia traktowanego jako punkt odniesienia i po co prawnicy powołują wcześniejsze rozstrzygnięcia sądów;

swobodne uznanie administracyjne: czy dyskrecjonalność organu jest nieuniknionym elementem stosowania prawa, czy raczej szczególną, ograniczoną kompetencją wymagającą ścisłej kontroli;

immunitety: poselski, sędziowski, dyplomatyczny i inne — po co istnieją, jakie pełnią funkcje i dlaczego nie powinny być rozumiane jako licencja na łamanie prawa.

3. Sądy, praworządność i odpowiedzialność instytucji

zmieniająca się rola sędziów: judycjalizacja, jurydyzacja i aktywizm sędziowski jako szansa, zagrożenie albo ideologiczny mit;

kondycja sądownictwa w Polsce: bez prostego symetryzmu i bez rozgrzeszania polityków odpowiedzialnych za zniszczenie Trybunału Konstytucyjnego, Sądu Najwyższego i sądów powszechnych, ale także bez redukowania złożonych problemów organizacyjnych i społecznych do jednego wyjaśnienia;

przywracanie praworządności po kryzysie konstytucyjnym: co wolno robić w imię odbudowy instytucji, gdzie przebiega granica sprawiedliwości tranzycyjnej i czy „wypalanie zła żelazem” może być kategorią prawniczą;

kultura normatywna zawodów prawniczych: etyka zawodowa, nieformalne reguły działania, ukryte przesłanki rozumowań prawniczych oraz edukacja i świadomość prawna sędziów, prokuratorów, adwokatów, radców prawnych, doradców podatkowych, policjantów i urzędników.

4. Równość, dostępność i granice wspólnoty prawnej

równość wobec prawa, złożoność prawa i jego społeczna dostępność: czy prawo może pozostać zjawiskiem zrozumiałym tylko dla prawników, czy też musi zostać pomyślane jako dobro wspólne;

prawa wspólnot religijnych: czy są dziś zagrożone, uprzywilejowane, czy po prostu inaczej sytuowane w porządku prawnym; jak pluralizm religijny spotyka się z zasadą równości i jak rozstrzygane są spory o symbole religijne w przestrzeni publicznej;

klauzula sumienia: co może oznaczać dla lekarza, adwokata, urzędnika, strony postępowania albo uczestnika życia publicznego;

prawa podmiotów nie-ludzkich, zwłaszcza zwierząt: czy wystarczy ochrona przez zakazy i sankcje, czy potrzebujemy głębszej zmiany języka prawnego; dlaczego poparcie dla ochrony zwierząt słabnie wtedy, gdy chodzi o konkretne ograniczenia praktyk takich jak łowiectwo, hodowla czy wykorzystywanie zwierząt.

5. Prawo wobec trudnych czasów

kryzys klimatyczny: rola prawa w zarządzaniu zmianą klimatu, granice obywatelskiego nieposłuszeństwa i pytanie, czy podstawowe instytucje ustrojowe są przygotowane na nadchodzące zmiany;

anachronizmy współczesnego prawa: wiele zasad nowoczesnych systemów prawnych wywodzi się z myśli XVIII i XIX wieku, podczas gdy warunki życia, pracy, komunikacji, mobilności i konfliktu społecznego zmieniły się radykalnie;

krytyka liberalnego konstytucjonalizmu i społecznej gospodarki rynkowej: porządek III RP był pod wieloma względami chwalebnym powrotem do przeszłości, ale nie jest oczywiste, czy wystarcza do rozwiązania obecnych problemów prawa publicznego, prywatnego, karnego i administracyjnego;

destrukcja i odbudowa instytucji po 2015 roku: zmiany prowadzone logiką polityczną, erystyką i podporządkowaniem instytucji pokazały, że burzenie porządku prawnego jest łatwiejsze niż jego odbudowa;

globalna chwiejność ładu prawnego: antagonizmy polityczne, polaryzacja, migracje, nowe technologie i kryzys klimatyczny każą pytać, czy prawo może zachować funkcję ładotwórczą, a jednocześnie pozostać skuteczne.

6. Tematy uczestników

Seminarium pozostaje otwarte na zainteresowania uczestników. W poprzednich latach tematy zgłaszane przez studentów często stawały się przedmiotem wspólnej dyskusji, indywidualnych konsultacji albo punktem wyjścia do projektów magisterskich. Tak samo chcemy pracować w tym roku: lista zagadnień wyznacza ramę, ale nie zamyka rozmowy.

W cyklu 2025:

Tytułową praktykę prawniczą rozumiemy tak szeroko, jak to tylko możliwe. Obejmujemy tym terminem nie tylko pracę funkcjonariuszy publicznych, np. sędziów, prokuratorów, urzędników władz samorządowych etc., ale i to, co robią adwokaci, radcowie prawni, doradcy podatkowi i każda inna osoba zajmująca się zawodowo prawem.

Jesteśmy przekonani, że prawo jako instytucja społeczna ma sens tylko wówczas, gdy prawnicy wiedzą dlaczego je stanowią, stosują i przestrzegają. Praktykę prawniczą pozwala więc zrozumieć właśnie teoria prawa - zróżnicowana i obszerna dziedzina wiedzy, która widzi bada prawo w rozległej perspektywie, inspirowanej innymi naukami humanistycznymi i społecznymi, ale też głębokim namysłem samych przedstawicieli zawodów prawniczych.
Jest to szczególnie ważne teraz, w „trudnych czasach”. To właśnie one będą motywem przewodnim zajęć, bo trudno zaprzeczyć, że stoją przed nami narastające, coraz trudniejsze wyzwania. Są one związane zarówno z takimi problemami, jak rola sądów w społeczeństwie, brak zaufania do prawa i instytucji prawnych, zagrożenie populizmami i demontażem instytucji demokratycznych, ale też z rosnącymi napięciami społecznymi i polaryzacją, wzrostem migracji i spadkiem poczucia bezpieczeństwa w wielu aspektach tego słowa, potencjalnie katastroficznych skutków kryzysu klimatycznego, przyspieszającej rewolucji cyfrowej itp.

Wśród wątków, które chcemy przedyskutować z uczestnikami seminarium są między innymi:
1. kwestia stanowienia i stosowania prawa w „trudnych czasach” – na przykładzie orzeczeń sądowych w sprawach o naruszenia prawa i ograniczenia praw obywateli w okresie pandemii COVID-19;
2. kwestia roli prawa w zarządzaniu kryzysem klimatycznym, dopuszczalności obywatelskiego nieposłuszeństwa w tym zakresie, koniecznych zmian w obszarze podstawowych aspektów ustroju w związku z nadciągającymi zmianami;
3. kwestie praw człowieka jako pojęcia nieoczekiwanie kontestowanego, zwłaszcza w kontekście migracji, praw reprodukcyjnych, prawa do prywatności, w tym np.: prywatność od Big Tech-ów i algorytmów, zagrożenie podsłuchami, prywatność jako autonomia osobista mogąca uzasadniać np. prawo do przerwania ciąży;
4. kwestie praw wspólnot religijnych – czy są zagrożone czy uprzywilejowane, jak są rozstrzygane spory o symbole religijne w przestrzeni publicznej itp.;
5. kwestia ustaw zwykłych i tzw. „specustaw” (ustaw epizodycznych): czy to praktyka wyjątkowa uzasadniana np. potrzebą szybkiej budowy dróg publicznych, czy też trwała. I dalej: czy osiągnięcie efektów ekonomicznych uzasadnia ograniczenie praw obywatelskich (na kanwie orzeczeń NSA i TK);
6. zagadnienie zakresu i dopuszczalności stosowania narzędzi sztucznej inteligencji w tworzeniu i stosowaniu prawa. Czy duże modele językowe stanowią zagrożenie dla myślenia o prawie jako o zjawisku moralnym, czy też przeciwnie?
7. kwestia wykładni prawa i jego jasności, np. kiedy wystarczy przeprowadzenie tylko wykładni językowej, a kiedy niezbędne jest sięgnięcie po wykładnię funkcjonalną lub celowościową;
8. kwestia argumentów explicite i implicite, czyli jak czytać uzasadnienia wyroków sądowych (polskich i zabranicznych), aby sformułować stanowisko przeciwne. Np. na czym polega ważenie zasad prawnych i ważenie rozbieżnych interesów; na czym polega spójność orzecznictwa;
9. kwestia natury precedensów sądowych, zwłaszcza w krajach civil law: jaka jest rzeczywista struktura orzeczenie uznawanego za wiążący precedens, jakie cele i jakie skutki może mieć powoływanie przez prawników wcześniejszych orzeczeń sądowych;
10. kwestia wykładni przepisów konstytucji, zwłaszcza tych które wskazują wartości etyczne gwarantowane lub chronione przez ustrojodawcę;
11. kwestia zmieniającej się roli sędziów w społeczeństwie. Czy zjawiska: judycjalizacji, jurydyzacji, aktywizmu sędziowskiego są szansą, czy zagrożeniem? A może są to tylko ideologiczne mity?
12. kwestia przywracania praworządności po okresie „kryzysu konstytucyjnego” – co wolno, a czego nie powinna robić opozycja po odzyskaniu władzy, np. czy sprawiedliwość tranzycyjna może uzasadniać „wypalanie zła żelazem”?
13. kwestia prerogatyw prezydenta RP: czy może on zrobić wszystko, czego sobie życzy;
14. kwestia immunitetów (poselskiego, sędziowskiego, dyplomatycznego itp.) – istota instytucji, zakres działania i funkcje: czy to licencje na łamanie prawa?
15. kwestia stanu wyższej konieczności: czy taki argument jest dopuszczalny w prawie publicznym (np. czy możemy zaakceptować „pushbacki”). Kontekst stanu wyższej konieczności jest jednak wiązany dziś zarówno z popularności teorii Carla Schmitta, jak i różnymi teoriami obywatelskiego nieposłuszeństwa;
16. kwestia klauzul generalnych – czy występują one tylko w prawie cywilnym i czy (czym) różnią się od tzw. nieostrych zwrotów językowych;
17. kwestia swobodnego uznania administracyjnego (inaczej: dyskrecjonalnej władzy organu) – czy to nieunikniona konieczność w procesie stosowania prawa, czy uwarunkowane upoważnienie (kompetencja);
18. kwestia klauzuli sumienia w prawie: co może oznaczać dla lekarza, adwokata lub strony postępowania;
19. Kwestia związków równości wobec prawa, jego złożoności i jego społecznej dostępności - czy powinniśmy skończyć pojmowaniem prawa jako fenomenem zajmującym tylko prawników?
20. kwestia naruszenia prawa: na czym polega, czy może być stopniowane, jakie są przesłanki jego stwierdzenia;
21. kwestie metod badawczych stosowanych przez prawników, w tym metod interpretacji orzeczeń sądowych (włącznie z tym co opuszczono i co zapisano między słowami) oraz zasad analizy akt sądowych (zbiorów dokumentów).
22. kwestia „uczestniczenie prawników w kulturze normatywnej” – etyka zawodów prawniczych, nieformalne i nieujawniane przesłanki i założenia rozumowań prawniczych i podzielanych norm jako istotny składnik praktyki.

Koordynatorzy przedmiotu

Tomasz Stawecki
Jan Winczorek

Rodzaj przedmiotu

Ogólnie:

proseminaria
fakultatywne

W cyklu 2025:

fakultatywne
proseminaria

W cyklu 2026:

proseminaria
fakultatywne

Tryb prowadzenia

w sali

Założenia (opisowo)

Seminarium z zakresu teorii prawa nie koncentruje się na oderwanej od życia teorii, ale na faktycznych sposobach praktykowania prawa i uwarunkowaniach takiej działalności. Pozwoli to na pogłębienie wiedzy i ulepszenie rozumienia aspektów zarówno prawa prywatnego, jak i publicznego, a w dalszej kolejności - na zaplanowanie prac magisterskich, koncentrujących się na wnikliwej, zwłaszcza interdyscyplinarnej, analizie zjawisk i problemów prawnych. W roku akad. 2026/7 Seminarium będzie prowadzone wokół problemów prawa w trudnych czasach: bez przesadnego dramatyzmu, ale i bez udawania, że nic istotnego się nie dzieje. Będziemy rozmawiać o roli sądów w społeczeństwie, kryzysie zaufania do prawa i instytucji prawnych, populizmie, demontażu zabezpieczeń demokratycznych, polaryzacji społecznej, migracjach, poczuciu bezpieczeństwa, kryzysie klimatycznym oraz rewolucji cyfrowej, w tym o konsekwencjach rozwoju sztucznej inteligencji dla prawa i zawodów prawniczych.

Efekty kształcenia

Obaj prowadzący zakładają, że po rocznej, a najlepiej dwuletniej pracy w ramach seminarium, student powinien:
a) posiadać zdecydowanie szerszą wiedzę o procesie stosowania prawa, w szczególności stosowania prawa przez sądy, zarówno o zakładanych wzorcach praktyki stosowania prawa, jak i o rzeczywistym przebiegu procesów decyzyjnych, z ich efektami i wadami dysfunkcjami, w tym o rozumowaniach prawniczych wykorzystywanych przez sędziów; o praktyce uzasadniania wyroków itp.;
b) posiadać zdecydowanie większe umiejętności praktyczne, w zakresie analizy przepisów oraz faktycznych zasad przesądzających o kształcie aktów stosowania prawa, a także umiejętności analizy treści decyzji administracyjnych i orzeczeń sądowych oraz ich uzasadnień, umiejętności pisania glos do wyroków sądowych; prowadzenia argumentacji przed sądami (państwowymi i niepaństwowymi) itp.;
c) móc rozwinąć kompetencje społeczne, w szczególności świadomość jaką rolę we współczesnych społeczeństwach pełnią organy władzy publicznej, w tym sądy, na czym polega proces stosowania prawa, jakie wymagania są stawiane przed tymi, którzy pełnią role prawnicze (np. sędziami, adwokatami), założenia filozoficzne i etyczne przyjmują prawnicy wykonujący te zawody prawnicze, jakich wartości bronią i za co są odpowiedzialni.

W szczególności jednak zakładamy że efektem rocznych zajęć będzie lepsze rozumienie takich podstawowych problemów jak m.in.:
1. zagadnienie konwencji społecznej jako rzeczywistego źródła norm prawnych. Historycy to dostrzegają, H. Kelsen – ignoruje, A. Dyrda (UJ) wyjaśnia, a R. Dworkin zdecydowanie krytykuje;
2. zagadnienie normatywności prawa – co uzasadnia nasz obowiązek podporządkowania się prawu, a co może uzasadniać odmowę posłuchu;
3. zagadnienie legitymizacji prawa, tzn. czy obowiązywanie prawa zależy od obywateli oraz czy zaufanie do prawa i stosujących je instytucji jest w praktyce prawniczej istotne;
4. zagadnienie pozaprawnych warunków obowiązywania prawa (H. Kelsen to ignoruje, ale realiści i ujęcia krytyczne – akcentują);

Kryteria oceniania

Zajęcia będą prowadzone w formie konwersatorium. Będę polegać na wspólnej analizie materiałów przedstawionych przez prowadzącego i dyskusji nad argumentami prezentowanymi w konkretnych sporach. Podstawą zaliczenia będzie obecność na zajęciach i udział w kolejnych pracach.

Prowadzący seminarium liczą, że w roku akademickim 2025/2026 będzie można wrócić do doświadczeń seminarzystów, tj. (1) obecności seminarzystów na rozprawach w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Warszawie, a także w Sądzie Okręgowym dla Warszawy-Śródmieścia (wydział cywilny), a także (2) wspólnego wyjazdu studyjnego poświęcony analizie uzasadnień orzeczeń sądowych, w tym z wykorzystaniem metody content analysis, interpretacji wywiadów pogłębionych itp.

Praktyki zawodowe

Nie przewidziane w ramach seminarium

Literatura

Literatura podstawowa

Brożek B., Umysł prawniczy, Kraków 2018;
Dworkin R. (2022), Imperium prawa, tłumacz: J. Winczorek, Warszawa,
Eliasz, K. (2015), Obowiązywanie prawa w ujęciu skandynawskiego realizmu prawnego, w: Stelmach, J., Brożek, B., Kurek, Ł., Eliasz, K. (red.) Naturalizm prawniczy. Stanowiska, Warszawa: Wolters Kluwer, s. 187 i n.
Gizbert-Studnicki T.: Pozytywistyczny park jurajski, „Forum Prawnicze” 2/2013.
Hadel M. (2018), Fragmentaryzacja prawa administracyjnego w wyniku obowiązywania „specustaw”, Internetowy Przegląd Prawniczy TBSP UJ 2018/2;
Kaczmarek P. (2020), Polityczność w praktyce orzeczniczej. W rozmowach o państwie prawa z E. Łętowską, A. Zollem i A. Wróblem, „Przegląd Prawa i Administracji” nr 3994, Wrocław;
Leszczynski L. (1986), Klauzule-generalne w stosowaniu prawa, [Przedruk – internet]
Matczak M., Summa iniuria. O błędzie formalizmu w stosowaniu prawa, Warszawa 2007;
Morawski L.: Czy sądy mogą się angażować politycznie?, „Państwo i Prawo” 3/2006,
Oplustil K. (2010), O potrzebie proeuropejskiej wykładni polskiego prawa spółek, PPH2010/9/4-15;
Pichlak M., Refleksyjność prawa. Od teorii społecznej do strategii regulacji i z powrotem, Łódź 2019;
Posner R. A., How Judges Think, Harvard Univ. Press, 2008;
Raburski T. (2014), Amerykański język praw podmiotowych a demokracja, Filozofia Publiczna i Edukacja Demokratyczna, Tom III, Nr 1, s. 59-76
Schmitt C. (2013), Teologia polityczna. Cztery rozdziały poświęcone nauce o suwerenności, [w:] Nauka o konstytucji, Warszawa,
Skąpska G. (2017), Od „legalnej rewolucji” do kontrrewolucji. kryzys konstytucjonalizmu liberalno-demokratycznego w Polsce, „Przegląd Prawa i Administracji” nr 3791, Wrocław;
Smolak M.: Wykładnia prawa a zmiana społeczno-polityczna, [w:] J. Stelmach (red.) Studia z filozofii prawa 1, Kraków 2003
Stawecki, T., Dyskusje wokół aktywizmu i pasywizmu sądów konstytucyjnych jako spór o wykładnię konstytucji, [w: Wykładnia konstytucji. Inspiracje, teorie, argumenty …]
Stawecki, T., Precedens jako zadanie dla nauk prawnych; w: Precedens w polskim systemie prawa. pod red. A. Śledzińskiej-Simon i M. Wyrzykowskiego, Warszawa 2010, s. 229-264;
Stawecki, T., Złota reguła wykładni [o rozumowaniu ad absurdum]”, w: „W poszukiwaniu dobra wspólnego. Księga jubileuszowa Profesora Macieja Zielińskiego”, pod red. A. Choduń i S. Czepity, Szczecin 2010, s. 113-128;
Stelmach, J., Kodeks argumentacyjny dla prawników, Kraków [Zakamycze], 2003;
Sulikowski A., Współczesny paradygmat sądownictwa konstytucyjnego wobec kryzysu nowoczesności, Wrocław 2008.
Walton, D., Reed, Ch., Macagno F., Argumentation schemes, Cambridge 2008;
Winczorek, J., Muszyński K. (2022), The access to justice gap and the rule of law crisis in Poland, Zeitschrift für Rechtssoziologie 1(42)/2022,
Wykładnia konstytucji. Inspiracje, teorie, argumenty, red. nauk. T. Stawecki, J. Winczorek, Warszawa 2014.
Zajadło J. (2018), Wykładnia wroga konstytucji, „Przegląd Konstytucyjny” nr 1/2018;
Żak M. (2017), Racjonalność komunikacyjna jako podstawa legitymizacji good governance, „Archiwum Filozofii prawa i Filozofii Społecznej” nr 2/2017

Literatura dodatkowa

Literatura dodatkowa
Agamben G., Homo sacer: suwerenna władza i nagie życie, tłum. P. Nowak i M. Salwa, Warszawa 2008.
Chlebny J., Wyzwania dla procedury uchodźczej w czasie kryzysu na granicy, (2024).
Chlebny J., Zawrócenie cudzoziemca na granicy, „Zeszyty Naukowe Sądownictwa Administracyjnego” nr 5 (2023).
Delacroix S., Moral Perception and Uncertainty Expression in LLM-Augmented Judicial Practice, „Minds and Machines” t. 35 nr 4 (2025), DOI: 10.1007/s11023-025-09744-x.
Gizbert-Studnicki T., Interpretacja wzorców konstytucyjnych z perspektywy filozofii prawa, „Przegląd Konstytucyjny” t. 2017 nr 3 (2017) (2017).
Graff J., Moral Sensitivity and the Limits of Artificial Moral Agents, „Ethics and Information Technology” t. 26 nr 1 (2024), DOI: 10.1007/s10676-024-09755-9.
Grimm D., The protective function of the state [w:] G. Nolte (red.), European and US Constitutionalism, Cambridge 2005.
Jurkowska-Zeidler A., Kredyty frankowe, czyli zemsta templariuszy [w:] J. Zajadło, K. Zeidler (red.), Fascynujące ścieżki filozofii prawa 2, Wolters Kluwer Polska 2021.
Wyrok Trybunału Konstytucyjnego: Planowanie rodziny, ochrona płodu ludzkiego i warunki dopuszczalności przerywania ciąży, sygn. K 1/20 [w:] 2020.
Kędzierski D. van, Metodologia i paradygmat polskich szczegółowych nauk prawnych, „Transformacje prawa prywatnego” (2018).
Kordela M., Aksjologiczna wykładnia prawa, „Przegląd Prawa i Administracji” t. 110 (2017).
Kozak A., Granice prawniczej władzy dyskrecjonalnej, Kolonia Limited 2002.
Krajewski M., The constitutional quandary of social rights: Questions in times of the Polish illiberal turn, „International Journal of Constitutional Law” t. 21 nr 1 (2023), DOI: 10.1093/icon/moad018.
Kucharski K., Wywłaszczenie ex lege w świetle zasady proporcjonalności ingerencji w prawo własności na przykładzie specustawy drogowej, [w:] T. Bąkowski (red.), Specustawy inwestycyjno-budowlane, Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, Gdańsk” (2020).
Latour B., The making of law : an ethnography of the Conseil d’Etat.
Łakomy J., Pojęcie integracji zewnętrznej nauk prawnych, „Wrocławskie Studia Erazmiańskie. Zeszyty Studenckie” nr 3 (2009).
Łętowska E., Co ujawnia dyskurs o kredytach frankowych, czyli o świadomym i nieświadomym uwikłaniu prawników, „Europejski Przegląd Sądowy” t. 4 nr 175 (2020).
Muszyński K., Normalizacja „śmieciówek”. Polityki publiczne wobec zatrudnienia cywilnoprawnego w Polsce, „Social Policy Issues” t. 46 (2020), DOI: 10.31971/16401808.46.3.2019.1.
Muszyński K., The emergence of unintended fit and the theory of gradual institutional change: a case study of Polish employment regulations and post-crisis public policies, „Journal of Public Governance” t. 47 nr 1 (2019), DOI: 10.15678/ZP.2019.47.1.03.
Pietrzykowski T., Kryzys konstytucyjny oczami pozytywisty prawniczego, „Państwo i Prawo” t. 2022 (2024).
Posner E.A., How Do AI „Judges” Compare to Human Ones? It’s Complicated, Says Professor Eric Posner | University of Chicago Law School [na:] https://www.law.uchicago.edu/news/eric-posner-explores-promise-and-limits-ai-judging-ryerson-lecture, 19 kwietnia 2026 r., dostęp 27 maja 2026 r.
Posner E.A., Saran S., Silicon formalism: rules, standards, and judge AI, „University of Chicago Law School, Coase-Sandor Institute for Law & Economics Research Paper” nr 26–02 (2026).
Raban O., Mit pewności prawnej, czyli dlaczego nieprecyzyjne standardy prawne mogą być lepsze dla kapitalizmu i liberalizmu, „Filozofia Publiczna i Edukacja Demokratyczna” t. 2 nr 2 (2018), DOI: 10.14746/fped.2013.2.2.14.
Raban O., The Fallacy of Legal Certainty, „Boston University Public International Law Journal” nr 19 (2009).
Sajo A., Possibilities of Constitutional Adjudication in Social Rights Matters, „Journal of Constitutional Law” (2019).
Scheppele K.L., Autocratic Legalism, „The University of Chicago Law Review” t. 85 nr 2 (2018).
Smulovitz C., Judicialization in Argentina: Legal culture or opportunities and support structures?, „Cultures of Legality. Judicialization and Political Activism in Latin America” (2010).
Smulovitz C., Kiedy mogą rządzić rzady prawa ? Zdecentralizowane mechanizmy obciążania kosztami, [w:] J.M. Maravall, A. Przeworski (red.), Demokracja i rządy prawa, Warszawa” (2010).
Tamanaha B.Z., The Several Meanings of „Politics” in Judicial Politics Studies: Why „Ideological Influence” Is Not „Partisanship”, „Emory Law Journal” t. 61 nr 4 (2012).
Waldron J., Who Needs Rules of Recognition?, Social Science Research Network, 12 marca 2009 r., https://papers.ssrn.com/abstract=1358477.
Waldron J., Judges as moral reasoners, „International Journal of Constitutional Law” t. 7 nr 1 (2009), DOI: 10.1093/icon/mon035.
Widłak T., Techno-Legal Virtues in Hybrid Adjudication: Judicial Excellence in AI-Augmented Courts, „Minds and Machines” t. 36 nr 1 (2025), DOI: 10.1007/s11023-025-09756-7.
Winczorek J., Muszynski K., Small and medium enterprises, law and business: uncertainty and justice, Routledge 2023.
Uchwała NSA z 6.10.2025, sygn. I OPS 1/25 [w:] https://orzeczenia.nsa.gov.pl/cbo/query (dalej: „CBOSA”)
Wyrok NSA z 18.12.2024, sygn. III OSK 551/23 [w:] CBO
Wyrok TSUE z 25 listopada 2025 r., sprawa C-713/23,
Wyrok WSA w Białymstoku z 30.05.2023, sygn. II SA/Bk 244/23 [w:] CBOSA
Wyrok WSA w Białymstoku z 15.09.2022, sygn. II SA/Bk 492/22 [w:] CBOSA
Wyrok WSA w Warszawie z 28.05.2020, sygn. VII SA/Wa 238/20 [w:] CBOSA
Zajadło J., Wykładnia wroga wobec konstytucji, „Przegląd Konstytucyjny” t. 2018 nr 1 (2018) (2018).
Zajadło J., Sędzia między moralnym przekonaniem a wiernością prawu, „Kwartalnik Sądowy Apelacji Gdańskiej” nr 4 (2015), https://repozytorium.bg.ug.edu.pl/info/article/UOG101ce7f2bb6c4827b2506ee6aa60adb4/.

W cyklu 2025:

1. Brożek B., Umysł prawniczy, Kraków 2018;
2. Chlebny J. (2023), Zawrócenie cudzoziemca na granicy, ZNSA nr 5 (110)/ 2023;
3. Dworkin R. (2022), Imperium prawa, tłumacz: J. Winczorek, Warszawa,
4. Eliasz, K. (2015), Obowiązywanie prawa w ujęciu skandynawskiego realizmu prawnego, w: Stelmach, J., Brożek, B., Kurek, Ł., Eliasz, K. (red.) Naturalizm prawniczy. Stanowiska, Warszawa: Wolters Kluwer, s. 187 i n.
5. Gizbert-Studnicki T.: Pozytywistyczny park jurajski, „Forum Prawnicze” 2/2013.
6. Hadel M. (2018), Fragmentaryzacja prawa administracyjnego w wyniku obowiązywania „specustaw”, Internetowy Przegląd Prawniczy TBSP UJ 2018/2;
7. Kaczmarek P. (2020), Polityczność w praktyce orzeczniczej. W rozmowach o państwie prawa z E. Łętowską, A. Zollem i A. Wróblem, „Przegląd Prawa i Administracji” nr 3994, Wrocław;
8. Leszczynski L. (1986), Klauzule-generalne w stosowaniu prawa, [Przedruk – internet]
9. Łętowska E. (2002): Kilka uwag o praktyce wykładni, w: ”Kwartalnik Prawa Prywatnego”, Rok XI:2002 z. 1;
10. Matczak M., Summa iniuria. O błędzie formalizmu w stosowaniu prawa, Warszawa 2007;
11. Morawski L.: Czy sądy mogą się angażować politycznie?, „Państwo i Prawo” 3/2006,
12. Oplustil K. (2010), O potrzebie proeuropejskiej wykładni polskiego prawa spółek, PPH2010/9/4-15;
13. Pichlak M., Refleksyjność prawa. Od teorii społecznej do strategii regulacji i z powrotem, Łódź 2019;
14. Posner R. A., How Judges Think, Harvard Univ. Press, 2008;
15. Raburski T. (2014), Amerykański język praw podmiotowych a demokracja, Filozofia Publiczna i Edukacja Demokratyczna, Tom III, Nr 1, s. 59-76
16. Schmitt C. (2013), Teologia polityczna. Cztery rozdziały poświęcone nauce o suwerenności, [w:] Nauka o konstytucji, Warszawa,
17. Skąpska G. (2017), Od „legalnej rewolucji” do kontrrewolucji. kryzys konstytucjonalizmu liberalno-demokratycznego w Polsce, „Przegląd Prawa i Administracji” nr 3791, Wrocław;
18. Smolak M.: Wykładnia prawa a zmiana społeczno-polityczna, [w:] J. Stelmach (red.) Studia z filozofii prawa 1, Kraków 2003
19. Stawecki, T., Dyskusje wokół aktywizmu i pasywizmu sądów konstytucyjnych jako spór o wykładnię konstytucji, [w: Wykładnia konstytucji. Inspiracje, teorie, argumenty …]
20. Stawecki, T., Precedens jako zadanie dla nauk prawnych; w: Precedens w polskim systemie prawa. pod red. A. Śledzińskiej-Simon i M. Wyrzykowskiego, Warszawa 2010, s. 229-264;
21. Stawecki, T., Złota reguła wykładni [o rozumowaniu ad absurdum]”, w: „W poszukiwaniu dobra wspólnego. Księga jubileuszowa Profesora Macieja Zielińskiego”, pod red. A. Choduń i S. Czepity, Szczecin 2010, s. 113-128;
22. Stelmach, J., Kodeks argumentacyjny dla prawników, Kraków [Zakamycze], 2003;
23. Sulikowski A., Współczesny paradygmat sądownictwa konstytucyjnego wobec kryzysu nowoczesności, Wrocław 2008.
24. Walton, D., Reed, Ch., Macagno F., Argumentation schemes, Cambridge 2008;
25. Winczorek, J., Muszyński K. (2022), The access to justice gap and the rule of law crisis in Poland, Zeitschrift für Rechtssoziologie 1(42)/2022,
26. Wykładnia konstytucji. Inspiracje, teorie, argumenty, red. nauk. T. Stawecki, J. Winczorek, Warszawa 2014.
27. Zajadło J. (2018), Wykładnia wroga konstytucji, „Przegląd Konstytucyjny” nr 1/2018;
28. Żak M. (2017), Racjonalność komunikacyjna jako podstawa legitymizacji good governance, „Archiwum Filozofii prawa i Filozofii Społecznej” nr 2/2017

Uwagi

W cyklu 2025: