Historia stosunków międzynarodowych na Bliskim Wschodzie 2104-M-D3HSMB-SRG

Przedmiot przedstawia ewolucję stosunków międzynarodowych na Bliskim Wschodzie od I wojny światowej po współczesność. Omawiane są rozpad Imperium Osmańskiego i system mandatowy, powstanie państw narodowych, konflikt arabsko-izraelski, rywalizacja mocarstw w okresie zimnej wojny oraz przemiany regionu po 1991 i 2011 roku.
Szczególną uwagę poświęca się relacji między czynnikami zewnętrznymi (polityka mocarstw) a wewnętrzną dynamiką regionu (nacjonalizm arabski, islam polityczny, ropa naftowa, rywalizacja państw regionu). Zajęcia opierają się na lekturze literatury i analizie dokumentów źródłowych: traktatów, deklaracji i rezolucji. Kończą się przygotowania studenta do eseju historycznego.
Zakres tematów
1. Rozpad Imperium Osmańskiego i nowy ład w regionie: umowa Sykes–Picot, Deklaracja Balfoura, system mandatowy, traktat w Lozannie.
2. Okres międzywojenny i II wojna światowa: niepodległość Egiptu i Iraku, powstanie Arabii Saudyjskiej, utworzenie Ligi Państw Arabskich (1945).
3. Powstanie Izraela i wojna 1948 r. Geneza kwestii palestyńskiej.
4. Zimna wojna w regionie: Pakt Bagdadzki, kryzys sueski 1956 r., doktryna Eisenhowera, „arabska zimna wojna”.
5. Wojny 1967 i 1973 r., embargo naftowe, porozumienia z Camp David.
6. Rewolucja islamska w Iranie, wojna iracko-irańska, doktryna Cartera i powstanie Rady Współpracy Zatoki (1981).
7. Koniec zimnej wojny: wojna w Zatoce 1990–1991, proces pokojowy (Madryt, Oslo).
8. Od wojny w Iraku (2003) do Arabskiej Wiosny i konfliktów lat 2023–2026: ciągłość i zmiana w systemie regionalnym. Podsumowanie.

W cyklu 2026Z:

1. Bliski Wschód jako region międzynarodowy.
2. Arabowie i świat arabski - historia i współczesność.
3. Rola Turcji w regionie - historia i współczesność
4. Panarabizm, panislamizm i fundamentalizm muzułmański - geneza i ewolucja.
5. Znaczenie I wojny światowej dla geopolitycznego kształtu regionu.
6. Kolonializm w regionie Bliskiego Wschodu.
7. II wojna światowa i jej konsekwencje dla regionu. Rywalizacja zimnowojenna w regionie.
8. Geneza konfliktu arabsko-żydowskiego. Syjonizm.
9. Konflikty arabsko-izraelskie.
10. Izraelsko-arabski proces pokojowy - osiągnięcia i bariery.
11. Iran i jego rola w regionie - znaczenie rewolucji 1978/1979 r.
12. Wojny z Zatoce Perskiej.
13. Arabska wiosna i jej znaczenie
14. Pozimnowojenny ład międzynarodowy w regionie.

Koordynatorzy przedmiotu

Jerzy Zdanowski

Rodzaj przedmiotu

obowiązkowe

Tryb prowadzenia

w sali

Założenia (opisowo)

Student posiada wiedzę z zakresu historii powszechnej XX wieku oraz podstaw teorii stosunków międzynarodowych na poziomie studiów I stopnia. Zna mapę polityczną Bliskiego Wschodu i Afryki Północnej. Potrafi czytać ze zrozumieniem anglojęzyczną literaturę naukową i dokumenty źródłowe (poziom B2).

Efekty uczenia się

W1 wyjaśnia w stopniu pogłębionym genezę i ewolucję systemu państw Bliskiego Wschodu od rozpadu Imperium Osmańskiego do współczesności [K_W__]
W2 charakteryzuje w stopniu pogłębionym politykę mocarstw zewnętrznych wobec regionu w kolejnych okresach (okres mandatowy, zimna wojna, po 1991 r.) [K_W__]
W3 wyjaśnia w stopniu pogłębionym historyczne źródła współczesnych konfliktów regionu, w tym konfliktu arabsko-izraelskiego i konfliktów w Zatoce Perskiej [K_W__]
U1 analizuje w stopniu pogłębionym dokumenty źródłowe (traktaty, deklaracje, rezolucje), interpretując je w kontekście historycznym [K_U__]
U2 przygotowuje i przedstawia analizę wybranego dokumentu źródłowego [K_U__]
U3 opracowuje esej historyczny oparty na literaturze i źródłach [K_U__]
K1 uczestniczy w dyskusji, porównując odmienne narracje historyczne (arabskie, izraelskie, tureckie, irańskie, zachodnie) [K_K__]
K2 rozważa znaczenie wiedzy historycznej dla oceny bieżących wydarzeń w regionie [K_K__]

Kryteria oceniania

Esej historyczny (2000–2500 słów) U1, U3, K2, W1–W3 45%
Analiza dokumentu źródłowego z wystąpieniem U1, U2, W1–W3 35%
Aktywność w dyskusji opartej na lekturach K1, W1–W3 20%
Metody dydaktyczne
• dyskusja moderowana oparta na zadanych lekturach
• analiza i interpretacja dokumentów źródłowych
• wystąpienia studentów z analizą źródła i dyskusją
• analiza map historycznych
• porównanie narracji historycznych różnych stron konfliktów
• konsultacje indywidualne przy przygotowaniu eseju

Kryteria oceny prac: poprawność faktograficzna, umiejętność osadzenia źródła w kontekście historycznym, wykorzystanie literatury, spójność argumentacji, uwzględnienie różnych perspektyw, poprawność warsztatowa (przypisy, bibliografia).
Nieobecności: dopuszczalna jest 1 nieobecność nieusprawiedliwiona. Każdą kolejną student odpracowuje, przygotowując pisemne opracowanie lektury przypisanej do danych zajęć w ciągu 2 tygodni. Więcej niż 3 nieobecności uniemożliwiają zaliczenie przedmiotu.
Sztuczna inteligencja: na zajęciach obowiązuje poziom [X] wykorzystania SI zgodnie ze skalą określoną w Uchwale Rady Dydaktycznej nr 29/2025. Student może korzystać z narzędzi SI do wyszukiwania informacji, redakcji językowej i porządkowania materiału. Analiza źródeł, argumentacja i wnioski muszą być samodzielne. Wykorzystanie SI należy zadeklarować w eseju. Niezadeklarowane użycie lub wygenerowanie treści merytorycznej przez SI skutkuje oceną niedostateczną z danej składowej.

Praktyki zawodowe

Brak.

Literatura

Obowiązkowa:
• J. Zdanowski, Stosunki międzynarodowe na Bliskim Wschodzie w XX w., Oficyna Wydawnicza AFM, Kraków 2012
• J. Zdanowski, Historia najnowsza Bliskiego Wschodu i Afryki Północnej, Wydawnictwo Akademickie Dialog, Warszawa 2020
• J. Zdanowski, M. Lipa, B. Dżugaj, Bliski Wschód bez zasłony. W cieniu konfliktów i globalnego chaosu, Wydawnictwo Akademickie Dialog, Warszawa 2026
• L. Fawcett (red.), International Relations of the Middle East, Oxford University Press, wyd. 6., 2023
• J. Zdanowski, Middle East 2024: Decoding the Complexities of a Regional System, Wydawnictwo KAAFM, Kraków 2024

Uzupełniająca:
• J. Zdanowski, M. Lipa, Dynamika konfliktu izraelsko-palestyńskiego z perspektywy teorii stosunków międzynarodowych, Oficyna Wydawnicza AFM, Kraków 2025
• S.A. Cook, The End of Ambition: America's Past, Present, and Future in the Middle East, Oxford University Press 2024
• R. Khalidi, The Hundred Years' War on Palestine: A History of Settler Colonialism and Resistance, 1917–2017, Metropolitan Books 2020
• E. Rogan, The Fall of the Ottomans: The Great War in the Middle East, Basic Books 2015
• R. Hinnebusch, The International Politics of the Middle East, Manchester University Press, wyd. 2., 2015
• F. Halliday, The Middle East in International Relations: Power, Politics and Ideology, Cambridge University Press 2005
• A. Shlaim, The Iron Wall: Israel and the Arab World, W.W. Norton, wyd. uzup., 2014
• M.H. Kerr, The Arab Cold War: Gamal 'Abd al-Nasir and His Rivals, 1958–1970, Oxford University Press 1971
• dokumenty źródłowe: umowa Sykes–Picot (1916), Deklaracja Balfoura (1917), traktat w Lozannie (1923), rezolucje RB ONZ 242 (1967) i 338 (1973), porozumienia z Camp David (1978), porozumienia z Oslo (1993)

W cyklu 2026Z:

1. A. Chojnowski, J. Tomaszewski, Izrael, Warszawa 2003
2. J. Danecki, Arabowie, Warszawa 2001
3. D. Kołodziejczyk, Turcja, Warszawa 2000
4. A. Krasnowolska, Historia Iranu, Wrocław 2010
5. A. Hourani, Historia Arabów, Gdańsk 1995
6. P. Johnson, Historia Żydów, Kraków 2004
7. B. Lewis, Muzułmański Bliski Wschód, Gdańsk 2003
8. D. Madeyska, Historia współczesna świata arabskiego, Warszawa 2008
9. D. Madeyska. Liban, Warszawa 2003
10. Rocznik Strategiczny (kolejne tomy), Warszawa 1996-2020
11. A. Raymond, Kair, Warszawa 2005
12. J.-P. Roux, Historia Turków, Gdańsk 2003
13. B. Wróblewski, Jordania, Warszawa 2011
14. J.Zdanowski, Bliski Wschód 2011: bunt czy rewolucja?, Kraków 2011
15. J. Zdanowski, Historia Arabii Wschodniej, Wrocław 2004
16. J. Zdanowski, Historia Bliskiego Wschodu w XX wieku Wrocław 2010
17. J. Zdanowski, Stosunki międzynarodowe na Bliskim Wschodzie w XX wieku, Kraków 2012