Polityka w epoce postprawdy 2100-MON-PWEP-OG

Żyjemy w czasach bezprecedensowego kryzysu prawdy. W 2016 roku Oxford Dictionaries ogłosiły „post-truth" (postprawdę) słowem roku, definiując je jako sytuację, „w której obiektywne fakty mają mniejszy wpływ na kształtowanie opinii publicznej niż odwoływanie się do emocji i osobistych przekonań". Od tego czasu, niemal każdego dnia, świat polityki zdaje się potwierdzać tę diagnozę.

Kampania prezydencka Donalda Trumpa w 2016 roku, referendum w sprawie Brexitu, pandemia COVID-19, rosyjska inwazja na Ukrainę, wybory w Polsce to tylko wybrane przykłady wydarzeń, ukazujących siłę głęboko różnicujących interpretacji i niekiedy wprost dramatyczne kurczenie się wspólnej przestrzeni faktów czy powszechnie podzielanych wartości. Fake news, dezinformacja, teorie spiskowe, manipulacja, propaganda - te pojęcia zdominowały dyskurs publiczny. Media społecznościowe szybko stały się areną wojen informacyjnych, w których algorytmy promują niezgodę, sensację i oburzenie, a poczucie przynależności do „plemienia" zastępuje dążenie do prawdy we wcześniejszym rozumieniu, zakładającym potrzebę logiki, rzetelności i obiektywizmu.

Jednak współczesny kryzys prawdy nie wziął się znikąd. Ma on głębokie korzenie filozoficzne, kulturowe i polityczne. Sięgają one starożytnych sporów między filozofami a sofistami, ciągną się przez średniowieczne debaty o prawdzie objawionej i naturalnej, przechodzą przez machiaveliczny realizm polityczny, oświeceniową wiarę w rozum, dziewiętnastowieczny scjentyzm, aż po dwudziestowieczny postmodernizm i relatywizm kulturowy. Bez zrozumienia tej genealogii nie jesteśmy w stanie ani właściwie zdiagnozować współczesności, ani zaproponować realnych rozwiązań.

Współczesne wyzwania polityczne – polaryzacja, populizm, dezinformacja, erozja zaufania do instytucji – nie powinny być rozumiane jedynie jako problemy techniczne, które można rozwiązywać przy użyciu efektywniejszych algorytmów czy regulacji prawnych, ani wyłącznie jako problemy polityczne, którym mogą zaradzić reformy instytucjonalne. Są one przede wszystkim problemami epistemologicznymi i kulturowymi: dotyczą tego, jak rozumiemy prawdę, jak ustanawiamy fakty, jak budujemy wspólną rzeczywistość w pluralistycznym społeczeństwie.

Prowadzone przez politologa, zajęcia mają z założenia charakter interdyscyplinarny, łącząc perspektywy filozofii, nauk politycznych, historii idei, studiów nad komunikacją i mediami, socjologii, psychologii oraz etyki.
Filozofia dostarcza fundamentalnych narzędzi do myślenia o prawdzie, wiedzy, racjonalności i ich związku z działaniem politycznym. Bez rozumienia podstawowych teorii prawdy (korespondencyjnej, koherencyjnej, pragmatycznej), bez konfrontacji z sceptycyzmem i relatywizmem, nasza analiza pozostałaby powierzchowna.

Historia idei politycznych ukazuje, jak myśliciele polityczni rozumieli rolę prawdy w życiu zbiorowym. Od Platona, który w „Państwie" uczynił z filozofa-króla, znającego prawdę o Dobru, idealnego władcę, przez Machiavellego, który oddzielił politykę od moralności i prawdy religijnej, po Hannah Arendt, która w eseju „Prawda i polityka" rozważała relacje pomiędzy dążeniem do prawdy a wolnością polityczną.

Nauki polityczne analizują współczesne zjawiska: populizm, polaryzację, wojny kulturowe, kryzys demokracji liberalnej, dostarczając empirycznych danych o tym, jak działa manipulacja informacyjna, jak media społecznościowe wpływają na zachowania wyborcze, jak autopilot poznawczy i błędy heurystyczne kształtują opinie polityczne.

Medioznawstwo i nauki o komunikacji oferują analizę przemian sfery publicznej w erze cyfrowej. Jak algorytmy Facebooka i YouTube'a promują treści wzbudzające silne emocje? Dlaczego Twitter sprzyja polaryzacji? Jak deepfake'i i syntetyczne media zagrażają naszej zdolności do odróżniania prawdy od fałszu?

Socjologia i psychologia pozwalają wyjaśnić, dlaczego ludzie wierzą w fake newsy, jak działają komory echowe i bańki informacyjne, co to jest motywowane rozumowanie (motivated reasoning), dlaczego tak trudno zmienić przekonania ludzi nawet w konfrontacji z faktami.

Etyka natomiast stawia nas w obliczu kwestii normatywnych: Czy mamy obowiązek dążenia do prawdy? Czy kłamstwo w polityce jest usprawiedliwione? Jaką odpowiedzialność ponoszą politycy, dziennikarze, naukowcy i zwykli obywatele za jakość sfery publicznej?

Tematyka zajęć:

BLOK I: FILOZOFICZNE FUNDAMENTY PRAWDY

Zajęcia 1: Wprowadzenie - czy prawda ma znaczenie?
Przedstawienie programu konwersatorium, metod pracy, zasad zaliczenia
Co to jest „postprawda"? Analiza terminu i jego kontekstów
Czy istnieje kryzys prawdy? Przegląd współczesnych diagnoz
Dlaczego prawda jest ważna dla polityki? – wprowadzenie do debaty

Lektura:
Lee McIntyre, Post-Truth, MIT Press 2018, rozdział 1: "What Is Post-Truth?" (tłumaczenie fragmentu lub oryginał)
Hannah Arendt, „Prawda i polityka", w: Między czasem minionym a przyszłym, Warszawa: Aletheia 2011, s. 321-365 (fragmenty)

Zajęcia 2: Czym jest prawda? - koncepcje filozoficzne
Teoria korespondencyjna prawdy (Arystoteles, Russell)
Teoria koherencyjna i pragmatyczna (James, Dewey)
Teoria konsensualna (Habermas)
Relatywizm epistemologiczny - czy wszystkie „prawdy" są równe?
Różnica między prawdą faktyczną, prawdą moralną i prawdą artystyczną

Lektura:
Arystoteles, Metafizyka, księga Γ, 1011b (fragment o zasadzie niesprzeczności)
William James, „Koncepcja pragmatyczna prawdy", w: Pragmatyzm, Kraków: Zielona Sowa 2004, s. 111-135
Artykuł: „Theories of Truth" (Stanford Encyclopedia of Philosophy – tłumaczenie fragmentu lub oryginał)

Zajęcia 3: Od sofistów do postmodernizmu - tradycje relatywizmu
Sofiści greccy: „Człowiek miarą wszechrzeczy" (Protagoras)
Sceptycyzm antyczny i nowożytny
Nietzsche i perspektywizm: „Nie ma faktów, są tylko interpretacje"
Postmodernizm: Foucault, Derrida, Lyotard - krytyka wielkich narracji
Czy postmodernizm doprowadził do postprawdy?

Lektura:
Platon, Teajtet, 151e-160e (fragment o Protagorasie)
Friedrich Nietzsche, „O prawdzie i kłamstwie w pozamoralnym sensie" (esej, całość – ok. 15 stron)
Michiko Kakutani, Śmierć prawdy, Kraków: Karakter 2019, rozdział o postmodernizmie (fragmenty)

BLOK II: PRAWDA W HISTORII MYŚLI POLITYCZNEJ

Zajęcia 4: Antyk - filozofowie kontra sofiści
Sokrates i jego misja prawdy - śmierć za przekonania
Platon: prawda jako fundament sprawiedliwego państwa (Państwo, mit jaskini)
Arystoteles: prawda w deliberacji politycznej, cnota prawdomówności
Sofiści jako pierwsi „polityczni manipulatorzy" - retoryka vs filozofia
Lekcja z antyku dla współczesności

Lektura:
Platon, Obrona Sokratesa
Platon, Państwo, księga VII (mit jaskini) + księga II (o kłamstwie szlachetnym)
Arystoteles, Retoryka, księga I, rozdział 1-2 (o różnicy między retoryką a dialektyką)

Zajęcia 5: Średniowiecze i wczesna nowożytność – prawda objawiona i prawda polityczna
Średniowieczna synteza: prawda dana przez Boga, filozofia jako „służebnica teologii"
Tomasz z Akwinu: prawda w porządku naturalnym i nadprzyrodzonym
Machiavelli i narodziny realizmu politycznego – czy cel uświęca środki?
Machiavelli a kłamstwo w polityce: „pozory" vs „rzeczywistość"
Hobbes i koncepcja „prawdy autoryzowanej" – suwerenny władca jako twórca prawdy politycznej

Lektura:
Niccolò Machiavelli, Książę, rozdział XV, XVII, XVIII (o tym, jak powinni postępować władcy)

Zajęcia 6: Oświecenie, scjentyzm i narodziny nowoczesności
Oświeceniowy projekt: rozum, nauka, postęp - prawda jako podstawa wolności
Kant: „odwaga posługiwania się własnym rozumem"
Pozytywizm i scjentyzm XIX wieku - wiara w naukę jako źródło prawdy obiektywnej
Marks: ideologia jako „fałszywa świadomość"
Kryzys pewności: Einstein (względność), Freud (nieświadomość), Heisenberg (niepewność)

Lektura:
Immanuel Kant, „Odpowiedź na pytanie: Czym jest Oświecenie?" (esej, całość – ok. 10 stron)
Karol Marks, „Ideologia niemiecka" (fragmenty o ideologii jako fałszywej świadomości)

BLOK III: WSPÓŁCZESNOŚĆ – GENEZA I MECHANIZMY POSTPRAWDY

Zajęcia 7: Kulturowy relatywizm i jego konsekwencje
Antropologiczny relatywizm kulturowy (Franz Boas, Ruth Benedict)
Od relatywizmu kulturowego do relatywizmu moralnego i epistemologicznego
Multikulturalizm i polityka tożsamości - „prawda mojej grupy"
Krytyka relatywizmu: czy wszystko jest kulturowo uwarunkowane?
Paradoks tolerancji i paradoks relatywizmu

Lektura:
Ruth Benedict, Wzory kultury, Warszawa: Muza 1999 (fragmenty – rozdział wprowadzający)
Allan Bloom, Umysł zamknięty, Poznań: Zysk i S-ka 1997, rozdział o relatywizmie (fragmenty)

Zajęcia 8: Populizm i kryzys liberalnej demokracji
Czym jest populizm? - definicje i typologie (Mudde, Müller)
Populizm a prawda: „lud" vs „elity", „zdrowy rozsądek" vs „eksperci"
Emocje w polityce - post-truth politics jako „politics of feelings"
Przypadki: Trump, Brexit, populizm w Europie Środkowo-Wschodniej
Czy populizm jest zagrożeniem dla demokracji czy jej korekcją?

Lektura:
Cas Mudde, Cristóbal Rovira Kaltwasser, Populizm, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN 2020, rozdział 1-2
Jan-Werner Müller, Co to jest populizm? Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej 2017, rozdział 1

Zajęcia 9: Wojny kulturowe i prawda plemion
Co to są „wojny kulturowe"? - historia terminu (USA: lata 80./90.)
Polaryzacja afektywna i epistemiczna - „my" vs „oni"
Komory echowe i bańki informacyjne - jak powstają alternatywne rzeczywistości?
„Tribal epistemology" - prawda jako lojalność wobec grupy
Możliwość dialogu w epoce wojen kulturowych

Lektura:
James Davison Hunter, Culture Wars: The Struggle to Define America, Basic Books 1991 (fragmenty - wprowadzenie)
Ezra Klein, Why We're Polarized, Avid Reader Press 2020 (fragmenty tłumaczone lub oryginał)

Zajęcia 10: Internet, media społecznościowe i algorytmy
Od obietnicy demokratyzacji wiedzy do epidemii fake newsów
Facebook, Twitter, YouTube - jak działają algorytmy? (engagement vs prawda)
Dezinformacja, manipulacja, boty, farmy trolli
Post-truth jako problem technologiczny czy społeczny?
Regulacje i odpowiedzialność platform

Lektura:
Shoshana Zuboff, Wiek kapitalizmu inwigilacji, Poznań: Zysk i S-ka 2020 (fragmenty - rozdział o manipulacji)
Raport: „Dezinformacja w internecie - mechanizmy i przeciwdziałanie" (EU DisinfoLab)

Zajęcia 11: Propaganda, dezinformacja, fake news
Czym różni się propaganda od dezinformacji i fake newsa?
Historia propagandy (od I wojny światowej do dziś)
Techniki manipulacji: clickbait, deepfake, astroturfing
Studia przypadków: dezinformacja w kampaniach wyborczych, Covid-19, wojna rosyjsko-ukraińska
Weryfikacja faktów (fact-checking) – możliwości i ograniczenia

Lektura:
Edward Bernays, Propaganda, Warszawa: Wektory 2020 (fragmenty – rozdział 1-2)
Claire Wardle, Hossein Derakhshan, „Information Disorder: Toward an interdisciplinary framework", Council of Europe Report 2017 (fragmenty)

BLOK IV: KONSEKWENCJE I DROGI WYJŚCIA

Zajęcia 12: Kryzys autorytetu: nauka, eksperci, media
Spadek zaufania do instytucji (nauka, dziennikarstwo, uniwersytety)
Antyszczepionkowcy, klimatosceptycy, flat-eartherzy – skąd się biorą?
„Równowaga" w mediach a fałszywy balans (false balance)
Rola ekspertów w demokracji – technokracja vs populizm

Lektura:
Tom Nichols, Śmierć wiedzy fachowej, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN 2019, rozdział 1-2
Naomi Oreskes, Erik M. Conway, Merchants of Doubt, Bloomsbury 2010 (fragmenty o „naukowych wątpliwościach")

Lektura uzupełniająca:
Harry Frankfurt, Bullshit, Warszawa: Muza 2008

Zajęcia 13: Edukacja, media literacy, critical thinking
Czym jest „media literacy" i dlaczego jest potrzebna?
Krytyczne myślenie – kompetencje na XXI wiek
Programy edukacyjne przeciwdziałające dezinformacji (przykłady z różnych krajów)
Rola uniwersytetów i szkół w kształtowaniu kultury prawdy
Czy można „nauczyć" odporności na manipulację?

Lektura:
Daniel Kahneman, Pułapki myślenia, Poznań: Media Rodzina 2012 (fragmenty o błędach poznawczych)
Sonia Livingstone, „Media Literacy and the Challenge of New Information and Communication Technologies", The Communication Review 7/2004

Zajęcia 14: Debata oksfordzka
Temat debaty zostanie ustalony z uczestnikami konwersatorium.
Przykładowe zagadnienia:
„Media społecznościowe przyczyniają się do erozji prawdy bardziej niż jakakolwiek inna technologia w historii"
„Populizm jest naturalną reakcją na kryzys demokracji liberalnej, nie jego przyczyną"
„Relatywizm kulturowy jest konieczny dla funkcjonowania pluralistycznego społeczeństwa"