Między strajkiem, murem i wolnością: Solidarność, Mur Berliński i krajobraz pamięci w Europie Środkowo-Wschodniej (1980-89) 2100-MON-MSMW-OG

Pytanie, które stawiamy podczas wykładu to w jaki sposób polski ruch wolnościowy „Solidarność” przyczynił się do zmiany globalnego porządku międzynarodowego. Proponujemy spojrzenie na przełom, który dokonał się w latach 1980–1989 w Europie Środkowo-Wschodniej z różnych perspektyw badawczych: historycznej, geopolitycznej i geograficzno-kulturowej. Punktem wyjścia jest strajk w Stoczni Gdańskiej i narodziny Solidarności jako pierwszego niezależnego ruchu społecznego w bloku wschodnim. Następnie śledzimy, jak ten impuls polityczny rozprzestrzenił się na inne kraje regionu, prowadząc do upadku Muru Berlińskiego i zjednoczenia Niemiec. Całość uzupełnia refleksja nad tym, jak miejsca związane z tymi wydarzeniami funkcjonują dziś w przestrzeni miejskiej — jako nośniki zbiorowej pamięci, tożsamości i polityki historycznej, wykorzystywanej w polityce wewnętrznej i zagranicznej państw tego regionu.

Wykład składa się z trzech modułów:
1. Solidarność jako ruch społeczny – jego korzenie i historia,
w którym poruszymy m.in. następujące zagadnienia: Sierpień 1980 w Polsce (strajki, Porozumienia Gdańskie i inne, fenomen masowego ruchu obywatelskiego w warunkach totalitaryzmu, rola kultury i tożsamości narodowej — czym Solidarność różniła się od wcześniejszych form oporu?)
2. „Domino wolności” w Europie Środkowej,
w którym opisana zostanie historia od powstania polskiego ruchu Solidarność do Jesieni Ludów: jak doświadczenia Solidarności, polskich rozmów Okrągłego Stołu i wyborów czerwcowych’89 inspirowały opozycję zwłaszcza w NRD, Czechosłowacji i na Węgrzech, doprowadziły do wydarzeń z listopada 1989, tj. do upadku Muru Berlińskiego i w konsekwencji do zjednoczenia Niemiec w październiku 1990 r.
3. Miasto jako archiwum pamięci
Ta część wykładu będzie poświęcona geografii miejsc pamięci w wybranych miastach w Polsce i Niemczech. Będę pokazane i omówione pomniki, muzea i archiwa jako narzędzia polityki historycznej — co i jak się upamiętnią w przestrzeni publicznej? Czemu to służy? Kto o tym decyduje? Jaki jest ich wpływ na tożsamość danego społeczeństwa i państwa?
Zajęcia terenowe — miejsca i zagadnienia.
Proponujemy wyjazdy terenowe do Gdańska, Warszawy i Berlina, które stanowiłyby integralną część wykładu. Bezpośredni kontakt z miejscami historii pozwali odpowiedzieć na pytania, których nie da się postawić w sali, np. o materialność pamięci, o to, co zostało zachowane, a co przemilczane, i dlaczego.
Wyjścia i wyjazdy terenowe odbywałyby się w godzinach zajęć (Warszawa) oraz podczas dodatkowych dni z noclegami (w miarę dostępnych środków finansowych), które zostaną przeliczone na godziny dydaktyczne wykładu. Przy zgodzie wszystkich uczestników mogą odbywać się w weekendy. Propozycja wyjścia/wyjazdu w teren dotyczy następujących miejsc (sam program wyjazdów będzie na bieżąco aktualizowany):
Gdańsk
Sala BHP — oryginalne miejsce podpisania Porozumień; Europejskie Centrum Solidarności — jakie są korzenie Solidarności i jak narracja jej dotycząca jest dziś konstruowana i jakie ma to znaczenie dla upamiętnienia ruchu? Westerplatte jako Miejsce pamięci – jak historia II wojny światowej wpłynęła na późniejsze wydarzenia i walkę o wolność i demokrację w XX wieku?
Warszawa
Pomnik Solidarności — symbolika i lokalizacja jako wybór polityczny; pamięć o ruchu w przestrzeni stolicy po 1989 roku (tu przykładowo wyjście do Muzeum Księdza Jerzego Popiełuszki i Muzeum Żołnierzy Wyklętych)
Berlin
Archiwum Stasi — aparat represji jako kontrapunkt dla ruchu oporu; Miejsce Pamięci Muru Berlińskiego — granica jako symbol i jako blizna w tkance miasta. Interaktywne zwiedzanie autentycznego miejsca terroru aparatu bezpieczeństwa NRD, jakim jest siedziba Stasi w centrum byłego Berlina Wschodniego z przewodnikiem znającym realia tamtych czasów. Przejście śladami Muru Berlińskiego wzdłuż wytyczonej linii z fragmentami byłego muru, obejrzenie wystawy plenerowej. Wejście do Pałacu Łez (Tränenpalast) na byłej granicy z Berlinem Zachodnim przy Friedrichstrasse, refleksja nad tablicami z nazwiskami zastrzelonych przy próbie ucieczki. Przejazd do mostu Glienickebrücke, na którym wymieniano szpiegów. Zwiedzenie miejsca Konferencji Poczdamskiej (Cäcilienhof) w Poczdamie (alternatywnie Haus der Wannseekonferenz). Spotkanie ze studentami Europejskiego Uniwersytetu Viadrina (w języku niemieckim lub angielskim) i wizyta w Bundestagu.