Kapitalizm czy nowoczesność? Perspektywa socjologii historycznej 1600-SZD-SPEC-KN-SOC
Zajęcia odnoszą się do nowoczesności i kapitalizmu jako konkurencyjnych – a może komplementarnych? – narzędzi konceptualnych służących wyjaśnianiu współczesnego świata. Nowoczesność, mgławicowa kategoria odnosząca się do domniemanego stanu społeczeństwa, a zarazem wciąż uciekającego ideału, wciąż stanowi kluczową kategorię socjologii. Utożsamiana już to z post-oświeceniowym sposobem widzenia świata, już to ze społeczeństwem przemysłowym. Popularność kapitalizmu jest młodszej daty, jako że kategoria ta, przypisywana Karolowi Marksowi i Wernerowi Sombartowi, używana była głównie do opisu określonego sposobu gospodarowania i również różnie datowana, czasem łączona z rewolucją przemysłową, kiedy indziej, jak chociażby u Sombarta, a zwłaszcza Fernanda Braudela, lokowana wcześniej i wpisana w perspektywę długiego trwania. Druga część dyskusji skupi się na wybranych, kluczowych problemach socjologii historycznej: Dlaczego Zachód zdominował świat i jaką rolę kapitalizm odegrał w jego ekspansji? Czy kapitalizm narodził się w średniowiecznej Republice Weneckiej, która rozwinęła zaawansowany system bankowy, czy w trakcie brytyjskiej rewolucji przemysłowej i roz-woju masowej produkcji? W jaki sposób niewolnictwo w skolonizowanych Amerykach oraz pańszczyzna w Europie Wschodniej przyczyniły się do rozwoju kapitalizmu? Jaką rolę odegrała nieodpłatna praca domowa w ekspansji zachodniego kapitalizmu? Czy jest to system gospodarczy oparty na wolnej pracy i wolnym rynku, czy też nastawienie kapitalizmu na zysk musi prowadzić do nierówności i powstawania przedsiębiorstw monopolistycznych? Jak wojna wiąże się z kapitalistyczną konkurencją? Mowa będzie o wybranych, klasycznych i nowych wyjaśnieniach narodzin kapitalizmu: Svena Beckerta, Silvii Federici, Fernanda Braudela i Immanuela Wallersteina. Omówimy rolę handlu międzynarodowego, pracy, wojny oraz uzasadnień ideologicznych (merytokracji, rasizmu, religii i „wartości zachodnich”), które są podkreślane w tych interpretacjach kapitalizmu. Celem kursu jest przedstawienie i omówienie, na podstawie wybranych lektur, głównych sposobów rozumienia obu kategorii, a także ich potencjalnej użyteczności i problematycznych aspektów jako kluczy do interpretacji współczesnego społeczeństwa. Ze względu na ograniczoną wielkość seminarium nie będzie możliwe podjęcie wyczerpującej refleksji nad ich naturą; zamiast tego skoncentrujemy się na wybranych tekstach poświęconych tej problematyce. Tematyka zajęć: 1. Perspektywa antropologiczna. Rewolucja przemysłowa jako process modernizacji, społeczeństwo przemysłowe jako nowoczesność. 2. Kategoria nowoczesności w socjologii I: od teorii modernizacji do koncepcji wielolinearnych. Nowoczesność czy nowoczesności? 3. Kategoria nowoczesności w socjologii I: Stadia nowoczesności. Kategoria rozmyta, czy może nieokreślona, względnie pozbawiona określonego korelatu? 4-5. Perspektywa socjologii historycznej: Nowoczesność i przemiany polityczne. Nowoczesność – kategoria rozmyta, nieokreślona, czy może pozbawiona określonego desygnatu? 6. Kapitalizm jako główny komponent nowoczesności, prowadzący do powstawania globalnych połączeń i nierówności raczej niż do jednolitej nowoczesności (Sven Beckert). 7. Koncepcje gospodarki-świata, struktur codzienności, wolnego rynku i kapitalizmu jako narzędzia analizy socjologii historycznej: Fernand Braudel. 8. Podejście systemu-świata, koncepcje centrum, półperyferii i peryferii jako narzędzie analizy socjologii historycznej. 9. Czy koncepcja nieodpłatnej pracy domowej i cielesnej jako ‘pierwotnej akumulacji’ może być uzupełnieniem podejścia systemu-świata czy go rozsadza: Silvia Federici? 10. Polska: studium przypadku. Mix podejść: Wallerstein, Braudel, Weber, Jacek Kochanowicz.
Koordynatorzy przedmiotu
Efekty uczenia się
Wiedza | Zna i rozumie:
WG_01 w stopniu umożliwiającym rewizję istniejących paradygmatów - światowy dorobek, obejmujący podstawy teoretyczne oraz zagadnienia ogólne i wybrane zagadnienia szczegółowe – właściwe dla danej dyscypliny w ramach nauk społecznych
WG_02 - główne tendencje rozwojowe dyscyplin w ramach nauk społecznych, w których odbywa się kształcenie
WG_03 - metodologię badań naukowych w obrębie dyscyplin naukowych z dziedziny nauk społecznych
WK_01 - fundamentalne dylematy współczesnej cywilizacji z perspektywy nauk społecznych
Umiejętności | Potrafi:
UK_05 - posługiwać się językiem obcym na poziomie B2 Europejskiego Systemu Opisu Kształcenia Językowego z wykorzystaniem fachowej terminologii właściwej danej dyscyplinie w ramach nauk społecznych w stopniu umożliwiającym uczestnictwo w międzynarodowym środowisku naukowym i zawodowym
Kompetencje społeczne | Jest gotów do:
KO_01 - wypełniania zobowiązań społecznych badaczy i twórców
KO_02 wypełniania zobowiązań społecznych i podejmowania działań na rzecz interesu publicznego, zwłaszcza w zakresie inicjowania działań na rzecz interesu publicznego
KO_03 - myślenia i działania w sposób przedsiębiorczy
Kryteria oceniania
Opis wymagań związanych z uczestnictwem w zajęciach, w tym dopuszczalnej liczby nieobecności podlegających usprawiedliwieniu: Dozwolona bez żadnych konsekwencji jest nieobecność na dwóch zajęciach. Powyżej tej liczby nieobecności trzeba zaliczać. Maksymalna akceptowalna ilość nieobecności to 5 zajęć.
Zasady zaliczania zajęć i przedmiotu (w tym zaliczania poprawkowego): Podstawą do zaliczenia będzie aktywność na zajęciach oraz przygotowany i przedstawiony referat. W przypadku niemożności przedstawienia wystąpienia podstawą do zaliczenia będzie praca pisemna na wybrany wspólnie z prowadzącym temat, wraz z dyskusją na temat pracy. Podstawą do zaliczenia poprawkowego będzie nowa (lub poprawiona) praca pisemna za zadany temat.
Metody weryfikacji efektów uczenia się: Efekty uczenia będą weryfikowane na bieżąco poprzez ocenę udziału w dyskusji, a także ocenę przedstawionego referatu, względnie pracy pisemnej (i dyskusji na jej temat).
Kryteria oceniania: Na ocenę końcową składać się będą dwie składowe. Pierwsza to ocena intensywności i jakości aktywności na zajęciach (55% oceny końcowej), która zostanie dokonana wspólnie przez prowadzących i uczestników zajęć. Druga składowa to ocena jakości i wkładu pracy włożonego w przygotowanie wystąpienia, względnie końcowej pracy pisemnej. Będzie ona poddana dyskusji z prowadzącym, służącej oszacowaniu zakresu i samodzielnego charakteru wykonanej pracy.
Literatura
Sven Beckert. Capitalism. A Global History, Penguin Press, New York 2025; Fernand Braudel, Civilization and Capitalism, 15th-18th Century, vol. 1-3, University of California Press, Berkley 1992; Gerard Delanty, Engin F. Isin, Handbook of Historical Sociology, Sage, London - Thousand Oaks – New Delhi 2003; Shmuel Eisenstadt (ed.), Multiple Modernities, Milton Park – New York, Routledge 2017; Silvia Federici. Caliban and the Witch. Women, the Body and Primitive Accumulation, Autonomedia, New York 2004; Ernest Gellner, Plough, Sword and Book. The Structure of Human History, University of Chicago Press, Chicago – London 1989; Jacek Kochanowicz, Duch kapitalizmu na polskiej peryferii: perspektywa historyczna w: Jacek Kochanowicz, Mirosława Marody (red.) Kultura i gospodarka, Warszawa 2010; Bruno Latour, We Have Never Been Modern, Harvard University Press, Cambridge, Mass. 1993; Mikołaj Lewicki, Przyszłość nie może się zacząć, Scholar, Warszawa 2018; Bo Stråth, Peter Wagner, European Modernity. A Global Approach, Bloomsbury Academic, London – New York 2017; Peter Wagner, Modernity. Understanding the Present, Polity, Cambridge – Malden 2012; Immanuel Wallerstein. World-Systems Analysis: An Introduction, Duke University Press, Durham NC 2005.