Teoria tekstu (ujęcie językoznawcze) 1500-SDN-TMTB-TT
Każde zajęcia są podzielone na dwie części. W czasie pierwszej części zajęć będziemy omawiali elementy jakiejś teorii dyskursu, a w czasie drugiej – omawiali zagadnienie tekstologiczne lub wykonywali ćwiczenia tekstologiczne. Ten podział nie będzie dotyczył pierwszych dwojga zajęć, które będą poświęcone najogólniejszym problemom teorii tekstu i teorii dyskursu.
Zakres tematów (na zajęciach zostanie zaproponowany wybór spośród podanych zagadnień)
1) Stylistyka tekstu na przykładzie tekstu naukowego (ujęcie S. Gajdy). Podstawowe pojęcia tekstologiczne (m.in. wzorzec tekstu, wzorzec gatunkowy, wzorzec adaptacyjny i alternacyjny, jukstapozycja, superpozycja).
2) Spójność tekstu: kohezja, koherencja, izotopia, para izotopiczna. Różne rozumienia terminu akapit. Tektonika, architektonika tekstu. Superstruktura tekstu. Megatekst i subtekst. Integralność tekstu.
3) Delimitacja, rama tekstu. Rama utworu. Tekst skończony (?), „zwieńczenie tekstu” (koncepcja Michała Bachtina). Intencja autora.
4) Reguły tekstologiczne. Addytywność (koniunkcja w tekście, dysjunkcja, implikacja i równoważność w odniesieniu do tekstu). Metafora, metonimia jako pojęcia lingwistyczne i tekstologiczne. Partytywność i synekdocha.
5) Operatory tekstowe i metatekstowe (koncepcja Jolanty Maćkiewicz i Jerzego Bartmińskiego).
6) Struktura tematyczno-rematyczna. Progres tematyczno-rematyczny w tekście. Dynamiczność wypowiedzeniowa. Analiza przykładów.
7) Elementy językoznawstawa pragmatycznego. Presupozycje, teoria aktów mowy, teoria implikatur, zasada kooperacji i wynikające z niej maksymy. Wąskie i szerokie rozumienie presupozycji. Typy presupozycji.
8) Przekształcenia tekstu, działania na tekście. Typy streszczenia (ekscerpt, ekstrakt, parafraza, abstrakt). Nicowanie tekstu. Dekompozycja i gniazdowanie tekstu.
9) Tekst – dyskurs. Jak definiować dyskurs? Szkoły dyskursu (genologiczna szkoła dyskursu, krytyczna analiza dyskursu, lingwistyka dyskursu, normatywna szkoła dyskursu, szkoła etnograficzna „etnografia mowy”).
10) Wczesne sposobu rozumienia terminu dyskurs – dyskurs jako element języka. System i użycie. Użycie i tekst. Stylistyka strukturalistyczna. (Ferdinand de Saussure, Charles Bally, Roman Jakobson, Zellig Harris).
11) Émile Benveniste – dyskurs jako wypowiedzenie, pozajęzykowe uwarunkowania dyskursu.
12) Dyskurs wiedzy i władzy w ujęciu Michela Foucaulta.
13) Normatywna teoria dyskursu Jürgena Habermasa.
14) Świat jako tekst w ujęciu Jacques’a Derridy.
15) Śmierć dyskursów (?) w ujęciu Jeana-Francois Lyotarda.
16) Teun van Dijk: dyskurs – społeczeństwo – poznanie.
17) Krytyczna analiza dyskursu Normana Fairclougha.
18) Współczesna niemiecka (niemiecko-brytyjska) szkoła dyskursu: S. Jäger, D. Busse.
19) Językowy obraz świata, tekstowy obraz świata i dyskursywny obraz świata w badaniach nad polszczyzną.
20) Rozmaite dyskursy przez pryzmat neologizmów współczesnej polszczyzny. Przykłady dyskursów funkcjonujących w najnowszej polszczyźnie (np. dyskurs społeczności LGBT, dyskurs grubancypancji, dyskurs porcelanowych motylków = dyskurs pro-Ana, dyskurs inceli).
Koordynatorzy przedmiotu
Rodzaj przedmiotu
Efekty uczenia się
Wiedza (Uczestnik zna i rozumie)
WG_01 światowy dorobek, obejmujący podstawy teoretyczne dyskursu i teorii tekstu w ujęciu tekstologii lingwistycznej, w tym przykładowe analizy dyskursu, podstawowe pojęcia teoretyczne związane z pragmalingwistycznym opisem języka, podstawowe pojęcia tekstologiczne, zna pojęcie językowego obrazu świata, tekstowego obrazu świata, dyskursywnego obrazu świata – umie je przeanalizować z odwołaniem do wybranych teorii
WG_03 metodologię badań naukowych dotyczących lingwistycznej teorii tekstu i teorii dyskursu
WK_01 wahania związane z lingwistycznym zastosowaniem teorii dyskursu do badań językoznawczych (głównie: skupionych na języku polskim), widzi pożytki płynące z tych metod i zna ich ograniczenia
Umiejętności (Uczestnik potrafi)
K_U01 odpowiedzieć na pytanie, po co językoznawcy zajmują się tekstem w ujęciu teoretycznolingwistycznym, a także dyskursem, jakie nowe perspektywy otwiera takie podejście, a co zamyka, jakie niebezpieczeństwa badawcze za sobą niesie
UW_01 wykorzystywać wiedzę dotyczącą teorii tekstu i dyskursu do badania wybranych zjawisk językowych odnoszących się do języka współczesnego, współczesnych przemian językowych w polszczyźnie oraz stawiać pytania badawcze związane z zagadnieniami poruszanymi na zajęciach;
Kompetencje społeczne (Uczestnik jest gotów do)
KK_03 uznania priorytetu wiedzy w rozwiązaniu problemów badawczych, związanych z tekstologią lingwistyczną i teorią dyskursu, z zachowaniem szacunku dla standardów pracy i debaty naukowej, zauważania także pęknięć, niedoskonałości omawianych teorii
Kryteria oceniania
Zaliczenie w terminie: każdy uczestnik zajęć otrzymuje zaliczenie (na ZAL.) na podstawie:
1) uczestnictwa w zajęciach, zabierania głosu w dyskusji;
2) przygotowania krótkiego wystąpienia dotyczącego jednego z tekstów teoretycznych omawianych na zajęciach (maks. 15 min), UWAGA: nieobecność na wystąpieniu powoduje, że ono przepada (nie można już go nadrabiać za tydzień czy później, ponieważ w kolejnym tygodniu zajmujemy się już inną tematyką, wygłoszeni wystąpienia przed prowadzącym nie ma sensu);
3) pokazania grupie jakiegoś praktycznego wykorzystania jednej z omawianych teorii do analizy własnego materiału (np. materiału przygotowywanego do doktoratu, ok. 15 min), UWAGA: nieobecność na wystąpieniu powoduje, że ono przepada (nie można już go nadrabiać za tydzień czy później);
4) frekwencji: możliwe są dwie nieobecności w semestrze bez względu na ich powód, ze względów zdrowotnych (usprawiedliwionych) można wyjątkowo zwiększyć liczbę nieobecności do czterech, nie ma możliwości zaliczenia zajęć z większą liczbą nieobecności bez względu na ich przyczynę.
W przypadku nieobecności na jednym z wystąpień można zaliczyć przedmiot na podstawie rozmowy dotyczącej WSZYSTKICH zagadnień teoretycznych omawianych na zajęciach w ciągu semestru. Uczestnik wybiera jedno zagadnienie z zajęć przed rozmową (i jego również dotyczy rozmowa), a w jej czasie losuje trzy zagadnienia i odpowiada na dwa z nich (wybrane przez siebie). Rozmowa może odbywać się wyłącznie w sesji zimowej.
Zaliczenie poprawkowe
Jeżeli Doktorant/Doktorantka z jakichś powodów nie zaliczy zajęć w terminie, to (o ile nie ma ku temu przeszkód, np. w postaci zbyt niskiej frekwencji), może je zaliczyć w sesji poprawkowej. Zaliczeniem jest rozmowa. Przebiega ona tak samo jak rozmowa w sesji zimowej: Uczestnik odpowiada na trzy pytania: wybiera jedno zagadnienie z zajęć przed rozmową, a w jej trakcie losuje trzy zagadnienia i odpowiada na dwa z nich.
Literatura
Austin, John Langshaw – Performatywy i konstatacje (w:) M. Hempoliński (red.), Brytyjska filozofia analityczna, Warszawa 1974, s. 235–244.
Bachtin, Michaił – Dialog, tłum. J. Faryno (w:) tegoż, Dialog – Język – Literatura, red. E. Czaplejewicz, E. Kasperski, Warszawa 1979, s. 341–370.
Bachtin, Michaił – Estetyka twórczości słownej, tłum. D. Ulicka, oprac. E. Czaplejewicz, Warszawa.
Bartmiński, Jerzy (red.) – Językowy obraz świata, Lublin 1999.
Bartmiński, Jerzy (red.) – Punkt widzenia w tekście i w dyskursie, Lublin 2004.
Bartmiński, Jerzy – Językowe podstawy obrazu świata, Lublin 2007 [tutaj rozdz.: O pojęciu językowego obrazu świata (s. 11–21), O profilowaniu pojęć (s. 89–97)].
Bartmiński, Jerzy; Niebrzegowska-Bartmińska, Stanisława (red.) – Tekstologia. Część druga, Lublin 2004.
Bartmiński, Jerzy; Niebrzegowska-Bartmińska, Stanisława – Tekstologia, Warszawa 2009.
Benveniste, Émile – Semiologia języka (w:) M. Głowiński (red.), Znak, styl, konwencja, Warszawa 1977, s. 11–42.
Benveniste, Émile – Istota znaku językowego (w:) J. Pelc, J. Koj (red.), Semiotyka wczoraj i dziś, Wrocław 1991.
Bilut-Homplewicz, Zofia; Czachur, Waldemar; Smykała, Marta – Lingwistyka tekstu w Niemczech. Pojęcia, nurty, perspektywy, Wrocław 2009.
Boniecka, Barbara – Lingwistyka tekstu: teoria i praktyka, Lublin 1999.
Busse, Dietrich – Semantyka dyskursu jako epistemologia lingwistyczna. O roli językowych formacji wiedzy w procesach konstytuowania się rzeczywistości (w:) A. Duszak, N. Fairclough (red.), Krytyczna analiza dyskursu. Interdyscyplinarne podejście do komunikacji społecznej, Kraków 2008, s. 219–244.
Bytniewski, Paweł – Genealogia dyskursu. Problemy niehermeneutycznej koncepcji rozumienia, Lublin 2000.
Bytniewski, Paweł – Dyskursy wiedzy, Lublin 2013.
Ciołkiewicz, Piotr – Pamięć zbiorowa w dyskursie publicznym. Analiza polskiej debaty na temat wypędzeń Niemców po drugiej wojnie światowej, Warszawa 2012.
Czachur, Waldemar – Dyskursywny obraz świata. Kilka refleksji metodologicznych, „Tekst i Dyskurs – Text und Diskurs” 2011, z. 4, s. 69–81.
Czachur, Waldemar – Lingwistyka dyskursu jako integrujący program badawczy, Wrocław 2020.
Czachur, Waldemar; Dreesen, Philipp – Porównawcza lingwistyka dyskursu. Założenia, zasady, problemy, „Tekst i Dyskurs – Text und Diskurs” 2018, z. 11, s. 205–226.
Czachur, Waldemar; Kulczyńska, Anna; Kumięga, Łucja (red.) – Jak analizować dyskurs? Perspektywy dydaktyczne, Rzeszów 2016.
Czerwiński, Maciej – Semiotyczna analiza dyskursu (w:) W. Czachur, A. Kulczyńska, Ł. Kumięga (red.), Jak analizować dyskurs? Perspektywy dydaktyczne, Rzeszów 2016, s. 41–58.
Czyżewski, Marek; Nowicka, Magdalena; Stachowiak, Joanna (red.) – Dyskurs elit symbolicznych. Próba diagnozy, Warszawa 2014.
Czyżewski, Marek; Otrocki, Michał; Piekot, Tomasz; Stachowiak, Jakub (red.) – Analiza dyskursu publicznego. Przegląd metod i perspektyw badawczych, Łódź 2017.
Danek, Danuta – Dwie funkcje tytułu: identyfikacyjna i wprowadzająca (w:) taż, Dzieło literackie jako książka, Warszawa 1980, s. 76–94 [lub w: J. Bartmiński, S. Niebrzegowska-Bartmińska (red.), Tekstologia. Część druga, Lublin 2004, s. 81–89].
Derrida, Jacques – Pismo i różnica, tłum. K. Kłosiński, Kraków 2004 [tu zwłaszcza esej: Struktura, znak i gra w dyskursie nauk humanistycznych].
Dijk, Teun van (red.) – Dyskurs jako struktura i proces, tłum. G. Grochowski, red. nauk. wydania polskiego T. Dobrzyńska, Warszawa 2001.
Dobrzyńska, Teresa – Delimitacja tekstu pisanego i mówionego (w:) M.R. Mayenowa (red.), Tekst. Język. Poetyka. Zbiór studiów, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1987, s. 101–114 [lub w: J. Bartmiński, S. Niebrzegowska-Bartmińska (red.), Tekstologia. Część druga, Lublin 2004, s. 33–46].
Dubik, Andrzej (red.) – Poznanie – podmiot – dyskurs. Idee i dziedzictwo frankofońskiej tradycji epistemologicznej, Toruń 2002.
Duszak, Anna – Tekst, dyskurs, komunikacja międzykulturowa, Warszawa 1998.
Duszak, Anna; Fairclough, Norman (red.) – Krytyczna analiza dyskursu. Interdyscyplinarne podejście do komunikacji społecznej, Kraków 2008.
Foucault, Michel – Archeologia wiedzy, tłum. A. Siemek, Warszawa 1977 (2002).
Foucault, Michel – Nadzorować i karać. Narodziny więzienia, tłum. T. Komendant, Warszawa 1998.
Foucault, Michel – Porządek dyskursu, tłum. M. Kozłowski, Gdańsk 2002.
Gajda, Stanisław – Architektonika tekstu naukowego (w:) tenże, Podstawy badań stylistycznych nad językiem naukowym, Warszawa–Wrocław 1982, s. 152–163 [lub w: J. Bartmiński, S. Niebrzegowska-Bartmińska (red.), Tekstologia. Część druga, Lublin 2004, s. 90–99].
Golinowski, Jacek; Kaszkur, Andrzej (red.) – Dyskurs publiczny w praktykach społecznej kontestacji, Bydgoszcz 2014.
Grice, Paul – Logika i konwersacja, przeł. J. Wajszczuk, „Przegląd Humanistyczny” 1977, z. 7, s. 85–99.
Grice, Paul – Logika a konwersacja, przeł. B. Stanosz (w:) taż (red.), Język w świetle nauki, Warszawa 1980, s. 91–114.
Gruntkowska, Dominika; Moroz, Jacek; Świrko-Pilipczuk, Joanna; Szwabowski, Oskar (red.) – Dyskursy władzy, Gdańsk 2017.
Habermas, Jürgen – Filozoficzny dyskurs nowoczesności, tłum. M. Łukasiewicz, Kraków 2000.
Habermas, Jürgen – Strukturalne przeobrażenia sfery publicznej, tłum. M. Czyżewski, Warszawa 2008.
Hempoliński, Michał – Brytyjska filozofia analityczna, Warszawa 1974.
Howarth, David – Dyskurs, tłum. A. Gąsior-Niemiec, Warszawa 2005.
Jäger, Siegfried – Krytyczna analiza dyskursu – ujęcie teoretyczne i metodologiczne grupy z Duisburga (w:) A. Duszak, N. Fairclough (red.), Krytyczna analiza dyskursu. Interdyscyplinarne podejście do komunikacji społecznej, Kraków 2008, s. 193–218.
Jäger, Siegfried – Krytyczna analiza dyskursu i dyspozytywu. Instrukcje metodologiczne (w:) R. Wodak, M. Krzyżanowski (red.), Jakościowa analiza dyskursu w naukach społecznych, tłum. D. Przepiórkowska, 2011, s. 57–90.
Kajtoch, Wojciech – Językowe obrazy świata i człowieka w prasie młodzieżowej i alternatywnej, Kraków 2008.
Kalaga, Wojciech – Mgławice dyskursu, Kraków 2001.
Kowalski, Grzegorz – Systemowo-funkcjonalna analiza dyskursu, Kraków 2013.
Krauz, Maria; Gajda, Stanisław (red.) – Współczesne analizy dyskursu: kognitywna analiza dyskursu a inne metody badawcze, Rzeszów 2005.
Labocha, Janina – Operatory tekstu (w:) taż, Gramatyka polska. Składnia. (Podstawy analizy wypowiedzi), Kraków 1996, s. 18–22 [lub w: J. Bartmiński, S. Niebrzegowska-Bartmińska (red.), Tekstologia. Część druga, Lublin 2004, s. 145–150].
Labocha, Janina – Tekst – wypowiedź – dyskurs w procesie komunikacji językowej, Kraków 2008.
Lyotard, Jean-François – Kondycja ponowoczesna: raport o stanie wiedzy, tłum. M. Kowalska, J. Migasiński, Warszawa 1997.
Lyotard, Jean-François – Poróżnienie, tłum. B. Banasiak, Kraków 2010.
Łotman, Jurij – Rama jako element kompozycyjny tekstu (w:) tenże, Struktura tekstu artystycznego, tłum. A. Tanalska, Warszawa 1984, s. 298–310 [lub w: J. Bartmiński, S. Niebrzegowska-Bartmińska (red.), Tekstologia. Część druga, Lublin 2004, s. 7–16].
Mathesius, Vilém – O tak zwanym aktualnym rozczłonkowaniu zdania (w:) M.R. Mayenowa (red.), O spójności tekstu, Warszawa 1971, s. 7–12.
Mayenowa, Maria Renata – Stylistyka Bally’ego, wstęp i przekład U. Dąmbska-Prokop, Warszawa 1966.
Mayenowa, Maria Renata (red.) – Praska szkoła strukturalna w latach 1926–1948, Warszawa 1966 [tutaj: W. Górny, O stylistyce Praskiego Koła (s. 6–25); M.R. Mayenowa, Analiza doktryny stylistycznej Praskiego Koła (s. 26–40); Tezy Praskiego Koła (fragmenty), tłum. W. Górny (s. 43–56)].
Mayenowa, Maria Renata – Tekst literacki – pojęcia całości i pojęcia ramy (w:) taż, Poetyka teoretyczna. Zagadnienia języka, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 2000, s. 261–280 [lub w: J. Bartmiński, S. Niebrzegowska-Bartmińska (red.), Tekstologia. Część druga, Lublin 2004, s. 17–32].
Ożóg, Kazimierz – Operatory metatekstowe w polszczyźnie potocznej (w:) T. Ampel (red.), Z polszczyzny historycznej i współczesnej, Rzeszów 1997, s. 129–137 [lub w: J. Bartmiński, S. Niebrzegowska-Bartmińska (red.), Tekstologia. Część druga, Lublin 2004, s. 134–144].
Paduczewa, Jelena – O strukturze akapitu (w:) M.R. Mayenowa, O spójności tekstu, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1971, s. 95–103 [lub w: J. Bartmiński, S. Niebrzegowska-Bartmińska (red.), Tekstologia. Część druga, Lublin 2004, s. 100–108].
Pajdzińska, Anna; Tokarski, Ryszard – Językowy obraz świata – konwencja i kreacja, „Pamiętnik Literacki” 1996, z. 4, s. 143–158.
Pajdzińska, Anna; Tokarski, Ryszard – Językowy obraz świata a tekstowy obraz świata (w:) J. Bartmiński (red.), Językowy obraz świata, Lublin 1999, s. 59–69.
Piechota, Marek – Status ontologiczny tytułu wobec dzieła (w:) tenże, O tytułach dzieł literackich w pierwszej połowie XIX wieku, Katowice 1992, s. 34–52 [lub w: J. Bartmiński, S. Niebrzegowska-Bartmińska (red.), Tekstologia. Część druga, Lublin 2004, s. 72–80].
Piekot, Tomasz – Dyskurs polskich wiadomości prasowych, Kraków 2006.
Pisarkowa, Krystyna – O spójności tekstu mówionego (w:) M.R. Mayenowa, Tekst i język. Problemy semantyczne, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1974, s. 41–71 [lub w: J. Bartmiński, S. Niebrzegowska-Bartmińska (red.), Tekstologia. Część druga, Lublin 2004, s. 121–133].
Rak, Maciej – Czym nie jest językowy obraz świata? (w:) T. Przybylska, J. Kąś, K. Sikora, Symbolae grammaticae in honorem Boguslai Dunaj, Kraków 2010, s. 485–495.
Searle, John – Czym jest akt mowy?, „Pamiętnik Literacki” 1980, z. 2, s. 241–248.
Searle, John – Czynności mowy. Rozważania z filozofii języka, tłum. B. Chwedeńczuk, Warszawa 1987.
Searle, John – Umysł, język, społeczeństwo. Filozofia i rzeczywistość, tłum. J. Tokarska-Bakir, Warszawa 1999.
Searle, John – Umysł, tłum. J. Karłowski, Poznań 2010.
Smid, Włodzimierz – Dyskurs i narracja w kontekście nowych mediów, Warszawa 2016.
Synowiec, Aleksandra – W stronę analizy tekstu – wprowadzenie do teorii dyskursu, „Zeszyty Naukowe Politechniki Śląskiej”, seria: „Organizacja i Zarządzanie” 2013, z. 65, s. 383–396.
Tokarski, Ryszard – Światy za słowami. Wykłady z semantyki leksykalnej, Lublin 2013.
Tokarski, Ryszard – Od językowego obrazu świata do obrazów świata w języku, „Język Polski” 2016, z. 2, s. 28–37.
Wasiuta, Sonja – Etnolingwistyka kognitywna – w stronę integralnego opisu języka, „LingVaria” 2023, z. 2, s. 267–276.
Winiarska, Jolanta – Operatory podkreślające aktualne rozczłonkowanie zdania – jeśli chodzi o, co do, to (w:) taż, Operatory metatekstowe w dialogu telewizyjnym, Kraków 2001, s. 115–129 [lub w: J. Bartmiński, S. Niebrzegowska-Bartmińska (red.), Tekstologia. Część druga, Lublin 2004, s. 151–161].
Witosz, Bożena – Dyskurs i stylistyka, Katowice 2009.
Wodak, Ruth; Krzyżanowski, Michał (red.) – Jakościowa analiza dyskursu w naukach społecznych, tłum. D. Przepiórkowska, 2011.
Zarzycka, Grażyna – Dyskurs prasowy o cudzoziemcach. Na podstawie tekstów o łódzkiej Wieży Babel i osobach czarnoskórych, Łódź 2006.
Żuk, Grzegorz – Językowy obraz świata w polskiej lingwistyce przełomu wieków (w:) M. Karwatowska, A. Siwiec (red.), Przeobrażenia w języku i komunikacji medialnej na przełomie XX i XXI wieku, Chełm 2010, s. 239–257.
Uwagi
|
W cyklu 2026Z:
sala 74, ul. Stawki 5/7 (II piętro, po lewej stronie od windy i klatki schodowej, jeśli stoimy do nich tyłem, na końcu korytarza) |