Natura, kultura, podmiotowość – dyskursy humanistyki środowiskowej 1500-SDN-NKPDHŚ

dr hab., prof. ucz. Joanna Godlewicz-Adamiec (Katedra Studiów Intermedialnych i Środowiskowych)
semestr zimowy: Ujęcia naturokultuowe: od obrazowej imitacji natury ku nieantropocentrycznej podmiotowości i sprawczości
Fundamentalna dychotomia kultury i natury, która obecna jest w wielu koncepcjach na przestrzeni historii, wydaje się problematyczna, ponieważ wyraża się w antropogenicznych hierarchiach. W epoce antropocenu, kiedy wzrasta świadomość destrukcyjnego wpływu człowieka na głębokie struktury ziemskiego środowiska, problematyczność ta staje się szczególnie widoczna. Skłania to do podejmowania działań zapobiegających katastrofie związanej ze zmianami klimatycznymi, zanikiem bioróżnorodności i pochodnymi zjawiskami środowiskowymi, co znajduje odzwierciedlenie także w praktykach kulturowych. Taka dynamika rzeczywistości prowadzi tym samym także do znaczących zmian w przedmiocie badań literaturo- i kulturoznawczych, które obejmują nie tylko współczesne poetyki kwestionujące antropocentryczne postrzeganie podmiotowości i sprawczości, ale też próby redefiniowania i reinterpretacji zjawisk z przeszłości.
Jedną z istotnych koncepcji we współczesnej humanistyce jest naturokultura, która wyłania się z kwestionowania dualizmów głęboko zakorzenionych w intelektualnych tradycjach nauk ścisłych i humanistycznych, takich jak dychotomie człowiek/zwierzę lub natura/kultura. Dychotomie te okazują się ograniczające przy analizowaniu zjawisk z różnych okresów takich jak bestiariusze, gabinety osobliwości czy pieśni wielorybów. W przypadku wielu zjawisk, zarówno historycznych, jak też współczesnych, pomocna staje się więc koncepcja naturokultury – rozumiana jako synteza natury i kultury, która uznaje ich nierozłączność w relacjach ekologicznych, które są zarówno biofizycznie, jak i społecznie ukształtowane (Fuentes 2010; Haraway 2003). Jednocześnie współczesne redefinicje relacji między naturą a kulturą często pomijają specyficzne cechy wcześniejszych epok poprzedzających Kartezjusza czy Darwina, a jak zauważył Bruno Latour przednowoczesne populacje nie stworzyły takiego podziału (Latour 1993). W związku z tym dla pełniejszego zrozumienia związku między naturą a kulturą istotne wydaje się zbadanie zjawisk z wcześniejszych epok i ich wpływu na współczesność.
Natura zajmuje zbiorową wyobraźnię jako topos od tysięcy lat. Gatunki literackie takie jak średniowieczne bestiariusze czy popularna w literaturze europejskiej w renesansie i baroku bukolika, a także różnorodne modele narracyjne, wciąż świadczą o wzajemnych relacjach między naturą a kulturą tekstową, co stanowi ciekawe pole badawcze w zestawieniu ze współczesnymi praktykami poetyckimi. Znaczące zmiany paradygmatów widoczne są w europejskiej poetyce i estetyce około 1800 roku, kiedy Immanuel Kant w swojej Krytyce władzy sądzenia (Kritik der Urteilskraft) z 1790 roku, dziele dotykającym zagadnień estetyki i filozofii przyrody, definiuje autonomiczne dzieło sztuki jako produkt, który „wydaje się być naturą” (§ 45), choć nie jest to równoznaczne z awansowaniem natury do ideału nowoczesnej poezji, zwłaszcza w kontekście aktualnie dokonujących się zmian w pojmowaniu podmiotowości i sprawczości. Od Scaligera i G. Bruna koncepcje natury, które swoje znaczenie czerpały z teorii szczególnego, doskonałego związku sztuki z naturą lub poezji z naturą znaleźć można u Herdera (m.in. pojęcie Naturpoesie u Herdera i F. Schlegla), Schillera (sentymentalna koncepcja Schillera o „naturze”, której „strażnikami” mają być poeci), AW. i F. Schlegla, Heinricha von Kleista, Schellinga, Hölderlina, Goethego i wielu innych. Wiele poetologicznych odniesień do natury łączyło między innymi roszczenie do autonomii estetycznej, podkreślające odrzucenie przednowoczesnego rozumienia sztuki jako obrazowej imitacji natury.
Wydaje się jednakże, że to przednowoczesne rozumienie natury i sztuki, wraz z wyczuleniem na liczne zachodzące w świecie zjawiska – zobrazowane między innymi w średniowiecznej Powieści o Róży czy tekstach Hildegardy z Bingen – jest istotne dla zrozumienia związku natury i sztuki, zarówno w kontekście zmian około roku 1800, jak też ponowoczesnych praktyk ekopoetyckich. Współczesne postulaty związane ze stanami splątania i permanentną superpozycją między ludzkim a nie/poza/więcej niż-ludzkim, naturą a kulturą, cielesnością a technologią, żywym a nieożywionym zdają się korelować z immanentnie wpisanym w twórczość epok przednowoczesnych głębokim splątaniem wiary i wiedzy, natury i kultury, literaturoznawstwa i nauk o środowisku.
Celem zajęć jest zarówno przyjrzenie się powiązaniom między wyzwaniami związanymi z humanistyką środowiskową a badaniem czasów przednowoczesnych lub okresów „a-nowoczesnych”, analizy dotyczące historycznych i współczesnych interakcji, jakie społeczeństwa, cywilizacje i regiony utrzymują z naturą oraz analizy zjawisk, które wymykają się dychotomicznej kategoryzacji. W polu zainteresowania znajdą się zarówno rozważania teoretyczne nad koncepcją naturokultury, jak też próba wykorzystania tego narzędzia do analizy zjawisk historycznych i współczesnych. Co wie ryba, a co o rybach wiedziała Hildegarda z Bingen? Jak powstały jednorożce i w jakim stopniu są tworami kulturowymi, a w jakim należą do świata przyrody? Jak zachowanie jeża, opisywanie jeszcze przez Plutarcha i Pliniusza, doprowadziło do rozważań nad stanem duszy ludzkiej i tym, dlaczego człowiek daje się zwieść diabłu? Czym różni się syrena z encyklopedii Konrada von Megenberg od tej z logo Starbucksa? Co gołębie powiedziały Noemu i św. Grzegorzowi Wielkiemu oraz jakimi językami mówią zwierzęta współcześnie? Jakie życie wiodą drzewa?

Balcombe, Jonathan: Co wie ryba?, Warszawa 2024.
Barad, Karen: Posthumanistyczna performatywność: ku zrozumieniu, jak materia zaczyna mieć znaczenie, [w:] Teorie wywrotowe. Antologia przekładów, red. A. Gajewska, przeł. J. Bednarek, Poznań 2013, s. 323–358.
Fizjologi Aviarium, Średniowieczne traktaty o symbolice zwierząt, opr. Stanisław Kobielus, Kraków 2005.
Gurowska, Małgorzata; Rogowska-Stangret, Monika: Madragora: klasyfikacje, Warszawa 2020.
Haraway, Donna J.: The Companion Species Manifesto: Dogs, People, and Significant Otherness, https://doi.org/10.5749/minnesota/9780816650477.003.0002, s. 91–198.
Hildegarda z Bingen: Physica, Legnica 2014.
Meier, Eva: Języki zwierząt, Warszawa 2021.
Paracelsus: O nimfach, sylfach, pigmejach, salamandrach etc., Wrocław 2013.
Wilhelm z Lorris, Jan z Meun, Powieść o róży, Warszawa 1997.
Wohlleben, Peter: Sekretne życie drzew, Kraków 2021.