Humanistyka cyfrowa 1500-SDN-HC2026L
Archeologia cyfrowa jest jednym z najdynamiczniej rozwijających się obszarów współczesnej archeologii.
Obejmuje wykorzystanie metod, narzędzi i środowisk cyfrowych w dokumentowaniu, analizowaniu,
interpretowaniu, zarządzaniu i udostępnianiu danych archeologicznych. Dotyczy zarówno danych
pozyskiwanych w czasie badań terenowych, jak i danych archiwalnych, przestrzennych, teledetekcyjnych,
fotograficznych, opisowych oraz publikowanych w otwartym dostępie.
Celem zajęć jest wprowadzenie osób uczestniczących w najważniejsze zagadnienia metodologiczne i
praktyczne związane z archeologią cyfrową. Zajęcia pokażą, w jaki sposób narzędzia cyfrowe mogą wspierać
pracę badawczą na różnych etapach: od planowania badań i organizacji danych, przez dokumentację
terenową i analizę przestrzenną, po interpretację wyników, ich publikowanie oraz upowszechnianie.
Zajęcia będą miały charakter warsztatowy z elementami wykładu konwersatoryjnego. Część teoretyczna
będzie poświęcona podstawowym pojęciom, metodom i problemom archeologii cyfrowej, w tym
zagadnieniom związanym z jakością danych, ich strukturą, niepewnością, dokumentacją, standaryzacją i
ponownym wykorzystaniem. Część praktyczna będzie prowadzona na rzeczywistych danych
archeologicznych i pokaże wybrane zastosowania metod cyfrowych w badaniach na poziomie obiektu,
stanowiska oraz regionu.
W trakcie zajęć omówione zostaną m.in. zarządzanie danymi cyfrowymi w pracy doktorskiej, podstawy GIS i
mobilnego GIS, fotogrametria oraz organizacja danych z badań terenowych, publikowanie wyników badań
w internecie, archeologia krajobrazu, wykorzystanie zobrazowań satelitarnych i otwartych źródeł danych,
podstawy analiz statystycznych i statystyczno-przestrzennych, eksploracja danych w Pythonie, praca z
dużymi modelami językowymi i generatywną AI, podstawy modelowania agentowego oraz wprowadzenie
do analizy sieci w archeologii.
Istotnym elementem zajęć będzie refleksja nad odpowiedzialnym stosowaniem narzędzi cyfrowych w
badaniach naukowych. Szczególna uwaga zostanie poświęcona krytycznej ocenie danych i wyników analiz,
zasadom dokumentowania procedur badawczych, dobrym praktykom pracy z danymi, otwartej nauce,
etyce wykorzystania AI oraz komunikowaniu wyników badań z użyciem narzędzi cyfrowych.
Zajęcia mają pomóc doktorantom i doktorantkom w świadomym doborze metod cyfrowych do własnych
problemów badawczych oraz w planowaniu procesu pracy z danymi: od ich pozyskania i uporządkowania,
przez analizę, po prezentację i archiwizację wyników.
Koordynatorzy przedmiotu
Rodzaj przedmiotu
Efekty uczenia się
Wiedza (zna i rozumie)
• WG_01: w stopniu umożliwiającym rewizję istniejących paradygmatów - światowy dorobek obejmujący
podstawy teoretyczne oraz zagadnienia ogólne i wybrane zagadnienia szczegółowe właściwe dla
dyscyplin humanistycznych, ze szczególnym uwzględnieniem archeologii cyfrowej.
• WG_03: metodologię badań naukowych w obrębie nauk humanistycznych, w tym wybrane metody i
narzędzia stosowane w archeologii cyfrowej.
Kompetencje społeczne (jest gotów do)
• KK_03: uznania priorytetu wiedzy w rozwiązywaniu problemów badawczych, poznawczych i
praktycznych w obrębie dyscyplin humanistycznych, z zachowaniem szacunku dla standardów pracy i
debaty naukowej.
• KO_01: wypełniania zobowiązań społecznych i podejmowania działań na rzecz interesu publicznego,
zwłaszcza w zakresie upowszechniania wyników badań nauk humanistycznych z zastosowaniem
nowoczesnych narzędzi komunikacyjno-technologicznych.
Kryteria oceniania
Warunkiem zaliczenia zajęć jest aktywny udział w zajęciach, wykonanie ćwiczeń praktycznych
realizowanych w trakcie kursu oraz przygotowanie końcowej prezentacji dotyczącej zastosowania wybranej
metody archeologii cyfrowej w pracy doktorskiej osoby uczestniczącej lub w innym projekcie badawczym.
W przypadku osób, które nie dysponują własnymi danymi badawczymi, możliwe będzie wykorzystanie
danych archeologicznych udostępnionych w publikacjach naukowych, repozytoriach lub przez prowadzącą.
Na ocenę końcową składają się: aktywny udział w zajęciach i dyskusji - 19%; wykonanie ćwiczeń
praktycznych - 30%; prezentacja końcowa - 51%.
Prezentacja końcowa powinna zawierać krótkie omówienie problemu badawczego, charakterystykę
wykorzystanych danych, uzasadnienie wyboru metody lub narzędzia cyfrowego, omówienie podstawowych
etapów pracy oraz refleksję nad ograniczeniami, jakością danych i możliwościami interpretacji wyników.
Dopuszczalne są dwie nieobecności. Większa liczba nieobecności wymaga indywidualnego zaliczenia
materiału po uzgodnieniu z prowadzącą. Nieobecności na zajęciach praktycznych mogą wymagać
wykonania dodatkowego zadania uzupełniającego.
Zaliczenie poprawkowe polega na przygotowaniu poprawionej prezentacji końcowej lub wykonaniu
dodatkowego zadania praktycznego wskazanego przez prowadzącą.
Literatura
Banaszek, Ł. 2015. Airborne Laser Scanning and visibility analyses. Some remarks on the use of ALS in
archaeological interpretation. W: A.G. Posluschny (red.), Sensing the Past. Contributions from the
ArcLand Conference on Remote Sensing for Archaeology. Bonn: 40-46.
Brughmans, T. 2013. Thinking through networks: a review of formal network methods in archaeology.
Journal of Archaeological Method and Theory 20(4): 623-662.
Buławka, N. i Chyla, J. 2020. Mobile GIS: Current Possibilities, Future Needs. W: J.B. Glover, J. Moss i D.
Rissolo (red.), Digital Archaeologies, Material Worlds (Past and Present). Proceedings of the 45th Annual
Conference on Computer Applications and Quantitative Methods in Archaeology. Tübingen: 99-113.
Chapman, H. 2006. Landscape Archaeology and GIS. Stroud: Tempus Publishing.
Chyla, J.M. 2017. How Can Remote Sensing Help in Detecting the Threats to Archaeological Sites in Upper
Egypt? Geosciences 7(4): 97.
Daly, P. i Evans, T.L. (red.) 2006. Digital Archaeology: Bridging Method and Theory. London: Routledge.
David, B. i Thomas, J. (red.) 2010. Handbook of Landscape Archaeology. Walnut Creek: Left Coast Press.
Geser, G., Richards, J.D., Massara, F. i Wright, H. 2022. Data Management Policies and Practices of Digital
Archaeological Repositories. Internet Archaeology 59. DOI: 10.11141/ia.59.2.
Gillings, M., Hacıgüzeller, P. i Lock, G. (red.) 2020. Archaeological Spatial Analysis: A Methodological Guide.
London: Routledge.
Niedziółka, K. 2018. Próba oceny przydatności danych AZP do badań osadniczych. Przykład Pomorza
Wschodniego na przełomie epok brązu i żelaza. Śląskie Sprawozdania Archeologiczne 60(1): 113-138.
Nowakowski, J., Prinke, A. i Rączkowski, W. (red.) 2005. Biskupin... i co dalej? Poznań.
Rączkowski, W. 2002. Archeologia lotnicza - metoda wobec teorii. Poznań.
Romanowska, I., Wren, C.D. i Crabtree, S.A. 2021. Agent-Based Modelling for Archaeology: Simulating the
Complexity of Societies. Santa Fe.
Śledziewska, K., Włoch, R., Rożynek, S., Paliński, M., Mazur, J. i Łebkowska, W. 2024. Generatywna AI na
UW - dobre praktyki. Warszawa: Uniwersytet Warszawski. DOI: 10.5281/zenodo.13938497.
Tilley, C. 1997. A Phenomenology of Landscape: Places, Paths and Monuments. Oxford: Berg.
Verhagen, P., Nuninger, L. i Groenhuijzen, M.R. 2019. Modelling of Pathways and Movement Networks in
Archaeology: An Overview of Current Approaches. W: P. Verhagen, J. Joyce i M.R. Groenhuijzen (red.),
Finding the Limits of the Limes. Computational Social Sciences. Cham: 217-249.
Wilkinson, M.D. et al. 2016. The FAIR Guiding Principles for scientific data management and stewardship.
Scientific Data 3: 160018. DOI: 10.1038/sdata.2016.18.
Wiseman, J. i El-Baz, F. (red.) 2007. Remote Sensing in Archaeology. New York: Springer.
Wroniecki, P. 2020. Biskupin... i co z tego? Studia Lednickie 19: 59-80.